Skip to content
Цената на нафтата на светските берзи повторно скокна на највисоко ниво од 2022 година, откако се појавија информации дека американската војска подготвила нови опции за можни удари врз Иран, во момент кога Ормускиот Теснец останува практично затворен, а мировните преговори се во застој.
Нафтата од типот „брент“ во еден момент надмина 126 долари за барел, пред подоцна да се повлече кон околу 114 долари. Американската ВТИ нафта исто така скокна, а пазарите реагираа на стравувањата дека евентуална нова воена ескалација би можела дополнително да ја наруши понудата на енергенси.
Според објавените информации, Централната команда на САД подготвила планови за серија кратки и силни напади врз Иран, кои треба да му бидат презентирани на американскиот претседател Доналд Трамп. Меѓу опциите што се разгледуваат се удари врз инфраструктурни цели, но и потег за преземање дел од Ормускиот Теснец со цел повторно да се отвори за комерцијален транспорт.
Пазарите реагираа не само на можноста за американска воена акција, туку и на фактот дека застојот околу Иран веќе трае доволно долго за да ја смени логиката на тргување. Она што првично се гледаше како краткорочен геополитички шок, сега сè повеќе се цени како ризик од продолжен недостиг на понуда, повисоки транспортни трошоци, поскапо осигурување и неизвесност во снабдувањето.
Ормускиот Теснец е клучната точка на кризата. Според американската Управа за енергетски информации, во 2024 година низ овој морски премин минувале околу 20 милиони барели дневно, односно приближно 20 проценти од светската потрошувачка на течни нафтени деривати. Меѓународната агенција за енергија го опишува теснецот како примарен извозен пат за нафтата од Саудиска Арабија, ОАЕ, Кувајт, Катар, Ирак, Бахреин и Иран.
Проблемот не е ограничен само на нафтата. Низ Ормускиот Теснец минува и значителен дел од глобалната трговија со течен природен гас, особено од Катар и Обединетите Арапски Емирати. Според ЕИА, околу една петтина од светската трговија со ЛНГ во 2024 година минувала низ овој теснец, што ја прави секоја блокада ризик и за пазарите на гас, електрична енергија и индустриски трошоци.
Во исто време, американската администрација најави дека ќе продолжи со блокада на иранските пристаништа додека Техеран претставува закана за бродовите во Ормускиот Теснец. Иран, пак, претходно се закани со одговор врз пловила по американско-израелските напади, што дополнително ги зголеми стравувањата дека кризата може да се прелее од воена во целосна енергетска блокада.
Нестабилноста веќе се пренесува и на финансиските пазари. Растот на цената на нафтата ги засили стравувањата од нов инфлаторен бран, повисоки трошоци за транспорт и поскапување на горивата, што може да ги ограничи очекувањата за намалување на каматните стапки. Дел од аналитичарите предупредуваат дека подолга блокада на Ормускиот Теснец би можела да ја врати светската економија во сценарио на стагфлациски притисок.
За Европа, кризата значи нов удар врз енергетската безбедност во период кога континентот сè уште ги носи последиците од прекинот на зависноста од руски фосилни горива. Повисоките цени на нафтата се прелеваат врз дизелот, бензинот, авионското гориво, транспортот, храната и индустриското производство, а земјите што се увозно зависни од енергенси немаат многу простор да се заштитат од глобалниот ценовен шок.
За Македонија, директниот ефект би се почувствувал преку малопродажните цени на горивата, транспортните трошоци и увозните цени. Иако земјата не е директен учесник во енергетските текови низ Ормускиот Теснец, секој раст на светската цена на нафтата се пренесува преку регионалниот пазар, рафинериските цени, курсните движења и пресметките на домашните регулатори.
Пазарот засега останува во режим на висока чувствителност. Секој сигнал за дипломатско поместување може брзо да ја спушти цената, но секоја информација за нова воена опција, блокада или напад врз бродови може повторно да ја турне нафтата кон повисоки нивоа. Во таква поставеност, цената на барелот повеќе не ја диктира само понудата, туку и проценката колку блиску се САД и Иран до нова ескалација.