Skip to content
Новиот Изборен законик влегува во собраниска процедура со товар што ниту еден закон кој ги определува правилата на политичкиот натпревар не смее да го има – две најавени блокади, 10.000 подготвени амандмани и отворено меѓупартиско обвинување дека предложените решенија може да овозможат изборни манипулации.
СДСМ нема намера да ја прифати понудата на премиерот Христијан Мицкоски спорните прашања да се решат со неколку амандмани. Координаторот на пратеничката група Оливер Спасовски порача дека мора да се предоговара целиот текст, а не да се интервенира само во начинот на означување на гласачкото ливче и поднесувањето приговори.
Левица, пак, најавува сопствена блокада поради, како што тврди, продолжување на политичката дискриминација во финансирањето на кампањите и внесување решенија за кои немало согласност во работната група.
Така, законот што требаше да ја зголеми довербата во изборите стана нов извор на недоверба уште пред да биде донесен.
Електронско гласање без целосно утврдени правила
Најголемата забелешка на СДСМ е воведувањето електронско гласање за граѓаните во странство.
Според предложеното решение, дијаспората повеќе не би морала физички да гласа во дипломатско-конзуларните претставништва, туку би можела да го оствари избирачкото право преку електронски систем на Државната изборна комисија.
Опозицијата не го оспорува правото на дијаспората да гласа. Го оспорува системот преку кој тоа право треба да се остварува.
Главното прашање е како ќе се утврди дека пред електронскиот уред навистина се наоѓа пријавениот избирач и дека никој не влијае врз неговата одлука.
На класично избирачко место постојат избирачки одбор, набљудувачи, проверка на идентитетот, параван, гласачка кутија и записник. При гласање од домот нема институционална контрола дали избирачот гласа самостојно, дали е изложен на притисок или дали некој друг го користи неговиот електронски идентитет.
Уште посериозна е забелешката дека клучните технички детали не се регулираат целосно со законот, туку се оставаат за подзаконски акти што дополнително треба да ги донесе ДИК.
Со тоа, Собранието би го одобрило принципот на електронското гласање без однапред да ги има сите одговори за идентификацијата, заштитата на тајноста, проверката на резултатите, сајбер-безбедноста и постапувањето во случај на дефект или напад.
За СДСМ тоа не е техничко, туку суштинско изборно прашање кое не смее да се остава на дополнително уредување по донесувањето на законот.
Спорен начин на означување на гласачкото ливче
Втората забелешка се однесува на начинот на кој избирачот ќе ја означува својата волја на гласачкото ливче.
Опозицијата предупредува дека недоволно прецизните правила можат да создадат различно толкување при утврдувањето дали едно ливче е важечко или неважечко.
На избори на кои разликата меѓу кандидатите може да биде неколку десетици или стотици гласови, начинот на означување не е формалност. Тој директно влијае врз резултатот.
Мицкоски понуди власта да ги прифати амандманите на СДСМ за ова прашање, но социјалдемократите одбиваат да го сведат спорот на една техничка корекција.
Нивниот аргумент е дека ако две од клучните одредби веќе се признаваат како проблематични, тогаш треба повторно да се провери целата конструкција на законот.
Приговори само за неправилности внесени во записник
Третата точка што ја оспорува СДСМ е можноста приговорите за изборни неправилности да се разгледуваат само ако забелешката претходно била внесена во записникот на избирачкото место.
На прв поглед, ваквото решение треба да спречи подоцнежно измислување приговори. Но во практика може да создаде проблем ако претставникот на избирачкиот одбор одбие да ја евидентира неправилноста, ако таа биде откриена подоцна или ако во моментот на гласањето не биле познати сите факти.
Со ограничувањето на приговорите само на содржината од записникот, според опозицијата, се стеснува можноста ДИК да испитува дополнителни докази и да утврдува што навистина се случило.
Тоа би можело да значи дека неправилност постои, но нема да биде разгледана затоа што не била навремено запишана.
Власта понуди да ја коригира и оваа одредба, но СДСМ смета дека прифаќањето на два амандмани не го решава основниот проблем – законот бил подготвен без доверба и без целосна политичка согласност.
СДСМ не верува во процесот по укинувањето на техничката влада
Конфликтот не започна со електронското гласање.
СДСМ ја напушти работната група откако власта го отвори прашањето за укинување на техничката, односно пржинската влада. Овој модел ѝ овозможуваше на опозицијата 100 дена пред парламентарните избори да добие контролни позиции во неколку институции важни за изборниот процес.
Власта смета дека техничката влада е надминат механизам. СДСМ смета дека не може еднострано да се укине една гаранција за контрола, а потоа да се бара од опозицијата да има доверба во новите изборни правила.
Затоа Спасовски бара предоговарање на целиот законик.
За СДСМ, прашањето веќе не е само што пишува во одредени членови, туку кој ги пишува правилата, во каква процедура и со чија согласност.
Нема вистински консензус
Министерството за правда соопшти дека бил постигнат висок степен на согласност за значителен дел од решенијата. Но и СДСМ и Левица тврдат дека за конечниот документ немало политички консензус.
Левица учествуваше во работната група, но нагласува дека присуството на состаноците не значи прифаќање на текстот.
Од партијата тврдат дека во конечната верзија се појавиле и одредби за кои не се разговарало или за кои не била постигната согласност.
Ова е една од најсериозните слабости на процесот. Изборните правила мора да бидат прифатени не само од мнозинството што може да ги изгласа, туку и од субјектите што утре треба да се натпреваруваат според нив.
Закон што едната страна го нарекува европска реформа, а другата механизам за изборна кражба, тешко може да создаде доверба во изборниот процес.
Левица се жали на нерамноправна распределба на државните пари
За Левица, една од главните причини за блокадата е начинот на распределба на средствата за платено политичко рекламирање.
Партијата тврди дека постојниот модел ги фаворизира најголемите партии, додека субјекти со сопствена пратеничка група можат да останат без правичен дел од државното финансирање.
Апасиев посочува дека Левица со шест пратеници е во понеповолна положба отколку кога имала двајца.
Нивното барање е или парите да се распределуваат рамноправно според јасен и правичен модел или државното финансирање на рекламите целосно да се укине и да се замени со задолжителни јавни дебати и еднаков медиумски простор.
Во спротивно, партијата смета дека големите политички субјекти со буџетски пари си обезбедуваат доминација во кампањата, додека помалите мора да се натпреваруваат со сопствени средства.
Независните кандидати повторно пред повисоки бариери
Спорно е и решението независните кандидати и листи да собираат потписи од 0,8 проценти од запишаните избирачи.
Левица и граѓанските иницијативи предупредуваат дека независните кандидати не располагаат со партиска инфраструктура, членство, локални штабови и редовно финансирање.
Процентуалниот праг може да изгледа еднакво, но во големите општини значи собирање значително поголем број потписи во ограничен рок.
Независните иницијативи бараат подолг рок, можност потписите да се собираат на терен, поедноставени административни процедури и еднаков пристап до медиумите и финансирањето.
Доколку овие правила не се променат, според нив, законот ќе ја задржи предноста на партиите и ќе им го отежне учеството на граѓаните што сакаат политички да се организираат надвор од партиските структури.
Една изборна единица повторно не е дел од реформата
Левица со години бара Македонија да стане една изборна единица, но ова прашање повторно не е вклучено во предложените измени.
Сегашниот модел ја дели државата на шест изборни единици и го отежнува освојувањето мандати на партиите чии гласови се рамномерно распоредени низ земјата.
Една изборна единица би овозможила секој глас да има поприближно еднаква тежина, но би ја променила распределбата на политичката моќ. Токму затоа големите партии и субјектите со регионално концентрирани гласачи немаат ист интерес за нејзино воведување.
Со изоставувањето на ова прашање, Левица оценува дека реформата повторно ги поправа споредните делови, но не го отвора изборниот модел што ја произведува политичката нерамноправност.
Страв од цензура на социјалните мрежи
Левица оспорува и нова одредба со која се предвидуваат високи казни за низа прекршувања поврзани со комуникацијата и објавите во изборниот период.
Од партијата тврдат дека формулациите се премногу широки и дека критичка изјава или објава на социјалните мрежи може да биде прогласена за прекршок, со казни што достигнуваат до 8.000 евра.
Наместо заштита на изборниот процес, тие гледаат можност власта да создаде механизам за притисок и автоцензура врз политичките противници и критичарите.
Ова прашање дополнително ја зацврстува позицијата на Левица дека не се потребни само амандмани, туку целосно нов и прецизно напишан Изборен законик.
Зошто 10.000 амандмани?
Амандманите се парламентарниот инструмент со кој СДСМ ќе се обиде да го забави или целосно да го спречи усвојувањето на законот.
Секоја предложена измена треба да биде разгледана во надлежните комисии. Со 10.000 амандмани, постапката може да трае долго и да го оневозможи носењето на законот во рокот што власта го поврзува со Реформската агенда и европските средства.
Власта ќе ја претставува блокадата како кочење на реформите. Опозицијата ќе ја претставува како последна одбрана од изборни правила што можат да бидат злоупотребени.
Но суштината е во друго.
Изборниот законик не е обичен закон што владејачкото мнозинство може да го донесе само затоа што има доволно пратеници. Тој ги определува правилата според кои истото мнозинство ќе се обиде повторно да ја освои власта.
Затоа, дури и законски изгласан текст може да остане политички нелегитимен доколку половина од политичката сцена не му верува.
Понудата на Мицкоски за прифаќање неколку амандмани може да реши две конкретни одредби. Но не го решава спорот околу електронското гласање, финансирањето, независните кандидати, изборните единици, техничката влада, новите казни и начинот на кој конечниот текст бил составен.
Токму затоа опозицијата не прифаќа поправка на неколку членови.
Таа бара нов договор за целите правила.
