Skip to content
Министерката Весна Јаневска објави пакет законски решенија што треба да го „ресетираат“ системот: предлог-законот за високо образование, предлог-законот за квалитет во високото образование и науката и најавениот закон за научно-истражувачка дејност, при што првите два се поставени на ЕНЕР за јавни коментари.
Клучната порака на Министерството за образование и наука е дека се воведува поостар модел на отчетност и стимулирање „успешност“ преку финансирање: покрај основното, се предвидуваат развојна компонента и исклучителна компонента, односно повеќе средства за установи што ќе исполнуваат повисоки критериуми. Во истиот пакет, државата нуди и „брза лента“ за врвните студенти: оние што со државна стипендија студираат на најдобрите 100 светски универзитети, како и добитници на „Инженерски прстен“ или прогласени за најдобри студенти на универзитет, да имаат предност при вработување на државните универзитети како наставно-научен кадар.
Најчувствителниот дел, кој директно ја допира академската моќ и комоција, е изборот и напредувањето во звања. Според најавите, кандидатите за доцент, вонреден или редовен професор ќе мора да имаат објавено најмалку 6–7 научни трудови до изборот, при што 3–4 би требало да бидат во списанија со импакт-фактор индексирани во Web of Science или Scopus. Целта се врзува со амбиција за подобро позиционирање на универзитетите и поголема продукција на трудови со импакт-фактор, со аргумент дека за влез меѓу најдобрите 1.000 на Шангајската ранг-листа е потребно годишно објавување околу 1.200 такви трудови, додека домашните универзитети се движат далеку под таа бројка.
Во истата логика се воведува и реизбор: еднаш избраните редовни професори, во иднина, би оделе на реизбор по седум години, а за менторите се споменува петгодишен циклус за проверка на менторската улога. Притоа, измената не би важела ретроактивно за оние што веќе се избрани во редовни професори, што отвора прашање за „двослоен“ систем во кој различни генерации ќе работат под различни правила.
Вториот фронт на реформата е студиската понуда, која со години расте без јасни мерки за одржливост. Според изнесените податоци, универзитетите спроведуваат над 1.300 студиски програми, а има примери каде се запишуваат по двајца, тројца или пет студенти на програма – состојба што ресорот ја квалификува како неприфатлива. Наместо ситнење на програми по „парче интерес“, се најавува модуларност: заедничка основа во првите години и насочување во подоцнежните, со идеја да се избегнат микро-групи по јазици, насоки или тесни специјализации што ја трошат наставната и финансиската инфраструктура без реална критична маса.
Тука, меѓу редови, се судираат две легитимни визии: рационализација на јавни пари и кадар, наспроти ризикот од исчезнување на помали дисциплини и јазични/стручни нишки што не се „масовни“, но имаат културна и научна вредност. Модуларноста може да биде компромис ако се постави паметно, но може да стане и административен инструмент за „еднаквост по сила“, ако се пресече со истиот нож и она што е расцепкано од суета и она што е мало затоа што е специфично.
Третиот столб е квалитетот и надзорот. Со новиот закон за квалитет се најавува реорганизација на Агенцијата за квалитет во високото образование, со идеја наместо два одбори (за акредитација и евалуација) да има еден совет што работи со стручни комисии и појасни постапки за евалуација, самоевалуација, акредитација и надзор. Паралелно, се споменуваат и стручни студии со проодност кон академски студии, како и кратки стручни програми за специјалистички знаења – сигнал дека државата сака „побрза“ врска меѓу високо образование и пазар на труд, без да ја напушти формално Болоњската структура.
Во пакетот влегуваат и промени во управувањето: мандатот на ректорите би се продолжил на четири години (наместо три), а моделот на избор се менува. За ресорот тоа е техничка корекција; за универзитетите, тоа е политичка тема, бидејќи управувањето често е местото каде се кршат автономијата, влијанијата и партиските/клановските логики што формално никој не ги признава, а практично сите ги чувствуваат.
Останува прашањето што ќе го реши законот во пракса: дали ќе донесе вистинска отчетност или само нов сет формулари; дали ќе ја подобри научната продукција без да ја турне академијата во „публикувај или исчезни“ трка што ги наградува количеството и лошите навики; и дали рационализацијата на програмите ќе биде педагошка реформа или прикриена мерка за штедење. Јавната расправа на ЕНЕР ќе покаже колку од овие точки ќе останат принцип, а колку ќе се претворат во прецизни, мерливи правила.