Ново археолошко откритие за Маите, еве како паднало кралството

Падот на мајанското кралство во Уканал, во северна Гватемала, доби необично конкретна археолошка трага: темен слој од саѓи со запалени и искршени човечки коски и раскошни украси, намерно депониран во срцето на јавен храм. Истражувачите сметаат дека токму ова е редок „момент што се фаќа на дело“ – ритуализирано политичко раскинување со старата династија, а не само уште еден симптом на класичниот „колапс“ на Маите.

Наодот е регистриран при ископувања во 2022 година, на врвот на Структура K-2, храм-пирамида во јавната Плаза K, во рамките на локалитетот Уканал. Во градежниот насип, под подоцнежната фаза на храмот, археолозите откриле депонија означена како „Burial 20-1“ – компактна зона каде што саѓите се измешани со фрагменти од коски и накит, со расфрлања на материјалот и наоколу, како да бил истурен и покриен без обид да се зачува или „почитува“.

Датирањето ја врзува оваа епизода за периодот меѓу 773 и 881 година од нашата ера, односно почетокот на т.н. Терминален класичен период. Клучниот детаљ е што самото горење, според анализите, не се случило таму каде што се најдени остатоците: подлогата и варовничките блокови на местото на депонирање немаат траги од огнено оштетување, што сугерира дека коските и предметите прво биле запалени на друго место, а потоа пренесени и „заклучени“ во градежната маса на храмот.

Што точно изгорело? Остеолошката анализа покажува минимум четири возрасни лица, при што дел од коските носат траги на екстремна топлина – кај еден индивидуум се забележува деформација и „собирање“ типично за горење над 800°C. Заедно со човечките остатоци се пронајдени 1.470 фрагменти од зеленикаво камено украсување (пендативи, монистра, плочки и мозаик), илјадници монистра од морска школка, обсидијански полусферични елементи, како и делови што истражувачите ги поврзуваат со кралски погребен контекст – меѓу нив и мозаична погребна маска и фрагменти од дијадема, симбол на владејачки статус.

Авторите на научниот труд го толкуваат ова како „огнот влегува во гробницата“ – ритуал на насилно прекинување со претходна владејачка линија, каде што содржината од кралска гробница се вади, се уништува со оган и се претвора во јавен чин. Во трудот се нагласува дека ваквите „пресвртни точки“ ретко се видливи директно во материјалниот запис, затоа што нивната тежина често лежи во тоа како учесниците ги доживувале, а не во предметите што останале зад нив. Во овој случај, токму комбинацијата на ритуално горење, преместување, понижувачко депонирање и градежно „покривање“ се чита како политичка порака.

Овој сигнал за смена на режим се врзува и со појавата на нова власт во Уканал. Истражувачите укажуваат дека настанот временски се преклопува со владеењето на Папмалил (околу 814–859), фигура што во интерпретациите се појавува како можен „прекршувач“ на династичката низа – водач кој не мора да припаѓал на старата кралска линија. Наместо да ја рамнат приказната со класичната теза за општ распад, авторите предлагаат дека Уканал, по оваа насилна пресвртница, влегол во нов циклус на политичка реорганизација и активности.