Skip to content
Европа повторно зборува за нуклеарно одвраќање со речник што до вчера звучеше како реликвија од студената војна. Причината не е „паника“, туку комбинација од две паралелни кризи: отворени руски нуклеарни закани и растечка неизвесност дали американскиот безбедносен чадор ќе остане политички стабилен и предвидлив. Во тој процеп — меѓу стравот и неодлучноста — се раѓа нуклеарната дилема на Европа: ако утре се случи најлошото, кој реално има капацитет, легитимитет и политичка волја да ја гарантира европската безбедност?
Во моментов, на европскиот континент нуклеарни арсенали имаат само Франција и Велика Британија, со „неколку стотици“ боеви глави — додека САД и Русија имаат илјадници. Токму тој дисбаланс ја прави европската расправа сурова: нуклеарното одвраќање не е само стратегија, туку и математика на ризик, доверба и кредибилитет. А кога довербата се ниша, математиката се враќа на маса.
Од Доналд Трамп и неговиот транзакциски пристап, до пораките што се испраќаат во Минхенската безбедносна конференција, Европа сè почесто се соочува со прашањето кое досега го потиснуваше: дали континентот може да живее со „гаранција“ што зависи од изборни циклуси и дневна политика во Вашингтон?
Ова се петте сценарија што се вртат во европските кругови како опции за иднината: останување на американското нуклеарно одвраќање; јакнење на британското и француското нуклеарно оружје; заеднички развој на европско нуклеарно оружје; проширување на бројот на европски држави со сопствен арсенал; или јакнење на конвенционалните сили како замена за нуклеарното одвраќање. На хартија изгледа како мени. Во реалност, секоја „точка“ е политичка минирана зона. Но и амбициите на Полска да развие нуклеарна боева глава.
Првата опција — да се остане на американскиот чадор — е најреалистична на краток рок, затоа што системот веќе постои. НАТО отворено признава дека стратешките сили, особено американските, се „врвната гаранција“ за безбедноста на Алијансата, а британските и француските сили придонесуваат со свои центри на одлучување што ја комплицираат калкулацијата на потенцијален агресор. Но токму тука е парадоксот: архитектурата функционира технички, а слабее политички — ако сојузниците почнат да веруваат дека гаранцијата може да се „преговара“, тогаш одвраќањето се разјадува одвнатре.
Втората опција — јакнење на британското и француското нуклеарно оружје како „поефективен европски столб“ — звучи логично, но веднаш удира во прашањето: за кого е чадорот и под кои услови? Франција, на пример, има проценета залиха од околу 290 боеви глави (со модернизација во тек), што е доволно за национално одвраќање, но дискусијата за „проширување“ на таа улога кон други европски држави е сосема друга лига — правно, политички и доктринарно. Велика Британија, пак, историски ја врзува својата доктрина со НАТО, но и таму има ограничувања: парламентскиот брифинг потсетува дека пред 2021 имало 225 боеви глави, со капа што потоа се крева до максимум 260, и дека точната бројка станува помалку транспарентна. Дури и ако постои волја да се „јакне“, останува прашањето: кој ќе ја плати цената, кој ќе ја преземе политичката одговорност, и како се гради кредибилитет без да се отвори трка во вооружување.
Третата опција — заеднички развој на европско нуклеарно оружје — е најексплозивна од сите. Не само поради техничката и финансиската тежина, туку затоа што ваков чекор би ја турнал Европа на раб со обврските за неширење и би создавал внатрешни поделби: членки што би сакале „европска бомба“ и членки што би ја гледале како политичко самоубиство. Во свет во кој SIPRI предупредува дека се назира нова нуклеарна трка и дека контролата на вооружувањето слабее, секој нов проект од овој тип би бил сигнал што тешко се враќа назад.
Четвртата опција — повеќе европски држави со сопствен арсенал — е „лесна“ само во говори. Во пракса, тоа би значело лавина од внатрешни политички кризи, регионални нервози и меѓународни последици. И токму затоа, дури и кога темата станува дел од јавниот простор, европските лидери внимателно ја држат на ниво на „стратегиски дијалог“, не на ниво на конкретни чекори.
Петтата опција — да се надомести нуклеарниот јаз со масивно јакнење на конвенционалните сили — е најприфатлива за јавноста, но најтешка за реализација. Конвенционалната моќ бара индустриска база, долгорочни буџети, обука, логистика, заедничко командување и политичка издржливост кога трошоците ќе станат видливи. Со други зборови: не е „алтернатива“, туку друг вид цивилизациска мобилизација.
Она што ја прави оваа нуклеарна дилема поопасна од порано не е само Русија, туку и распарчувањето на европската психолошка сигурност. Трн цитира предупредување од експертска група во Минхен дека Европа мора да се соочи со „рускиот нуклеарно поткрепен ревизионизам“ — формулација што суштински кажува: нуклеарното оружје повеќе не е „апстрактна закана“, туку политички инструмент што ја менува географијата на стравот.
Затоа и не е случајно што Емануел Макрон во Минхен зборува за „холистички“ пристап кон нуклеарното одвраќање и потврдува стратегиски разговори со европски партнери за тоа како националната доктрина би се „артикулирала“ во поширока европска безбедносна рамка. А Фридрих Мерц, од своја страна, се обидува да постави црвена линија: Германија ќе се држи до правните обврски и ќе го гледа ова строго во рамка на „nuclear sharing“ во НАТО, без „зони на различна безбедност“ во Европа.
Тука е клучната точка што често се губи во јавните расправи: НАТО „nuclear sharing“ не значи европска контрола врз американските боеви глави. НАТО јасно наведува дека САД задржуваат „апсолутна контрола и старателство“ врз нуклеарното оружје распоредено напред во Европа, додека сојузниците обезбедуваат инфраструктура и авиони со двојна намена. Тоа е механизам за поврзаност и сигнал на единство — но не е европска „суверена бомба“. И оттука, европската дилема добива уште еден слој: ако проблемот е политичка непредвидливост, тогаш „техничката“ архитектура сама по себе не го решава стравот.
Кога овие дебати се водат паралелно со констатацијата дека глобално постојат околу 12.241 нуклеарни оружја (почеток на 2025), со илјадници боеви глави што остануваат оперативно достапни и дел на висока борбена готовност, Европа не зборува за апстрактна теорија, туку за свет што влегува во нов циклус на ризик. Во таков свет, секое „редизајнирање“ на европската безбедност значи и редизајнирање на европската одговорност: како да се одвраќа без да се провоцира трка, како да се гради автономија без да се распадне НАТО, и како да се разговара за нуклеарното без да се нормализира идејата дека тоа е „уште една алатка“.
Европската нуклеарна дилема, всушност, е дилема за доверба: доверба меѓу европските држави, доверба во американската конзистентност и доверба дека одвраќањето може да остане политичка формула што не бара „совршенство без грешка“. Во Минхен, дури и критичарите предупредуваат дека систем што бара нула грешки за да се избегне тотално уништување е повеќе коцкање отколку гаранција.
Токму затоа, најважното во оваа расправа не е прашањето „кој ќе го притисне копчето“, туку прашањето кој ќе ја постави рамката во која копчето станува непотребно. Европа влегува во фаза каде безбедноста повеќе не може да се одложува како техничка тема за генерали и дипломати — таа станува тема за јавни буџети, индустрија, политички сојузи и избори. И во таа нова фаза, секое сценарио што изгледа едноставно насловно, на терен бара години дисциплина и денови ладни нерви.