Од каде потекнува терминот „банана република“?

Од овошни плантажи до политичка реторика: терминот „банана република“ еволуирал низ историјата – од насилно минато, до општ опис на неуспешни држави.

Намќорест диктатор со очила за сонце и куп медали на градите, парламент во хаос, народ замолчен со палки и преполни затвори. Обично на ова мислиме кога ќе го чуеме терминот „банана република“, пишува DW.

Самиот термин го измислил американскиот писател О. Хенри (вистинско име: Вилијам Сидни Портер), кој избегал во Хондурас во 1896 година за да избегне обвинувања за проневера од страна на банка во Тексас.

Во крајбрежниот град Трухиљо, О. Хенри гледал како американската компанија „Јунајтед Фрут“ доминира во железниците и пристаништата и има значително политичко влијание. Ова го инспирирало да го напише романот „Зелка и кралеви“ (1904) за измислената република Анчурија – „мала, поморска банана република“ чија влада била водена од интересите на моќна странска корпорација.

„Оттогаш, американските научници, новинари, политичари и писатели го користат тој термин како синоним за корумпирана, пропадната држава“, рече Карлос Дада, коосновач и директор на „Ел Фаро“, новински портал од Ел Салвадор. Тој самиот известуваше од Централна Америка за моќ, корупција, криминал.

Повеќе од компанија за овошје

Дада се сеќава дека оригиналните „банана републики“ биле четири централноамерикански земји – Хондурас, Гватемала, Никарагва и Костарика. Таму, американските компании за банани, „Јунајтед Фрут“ и „Стандард Фрут“ (сега познати како Чикита и Дол), контролирале не само големи области во тие земји, туку и политичкиот.

Поддржани од Вашингтон, фирмите помогнале да се инсталираат лојални влади и вршеле притисок или отстранувале лидери кои им се спротивставувале.

„Банана републиките се веројатно најблиску што САД некогаш биле до колонизаторска сила – но без барањата и одговорностите што колонизаторите ги имале во однос на колонизираните на некои други места“, рече Дада во есеј на оваа тема што го доставил до ДВ.

Еден озлогласен пример се случи во Гватемала откако нејзиниот демократски избран претседател, Џакобо Арбенц, се обиде да прераспредели неискористено земјиште на плантажи. Овој потег ги загрози поседите на компанијата „Јунајтед Фрут“, која во еден момент контролираше огромни површини обработливо земјиште во Гватемала.

Во јуни 1954 година, Арбенц беше соборен во државен удар спонзориран од ЦИА за да се заштити профитот на компанијата за овошје, а Арбенц беше заменет од брутална воена хунта поддржана од САД.

Мексиканскиот муралист Диего Ривера (сопруг на Фрида Кало) го опиша настанот во делото „Славна победа“, прикажувајќи ја компанијата „Јунајтед Фрут“, ЦИА и американските службеници како главни актери во падот на Арбенц.

Колонијалното насилство, тогаш и сега

Системот на банана републики, исто така, одзеде многу човечки животи. Протестите на работниците на плантажите со банани честопати завршуваа со насилство. Најпознат е масакрот во Колумбија во 1928 година, кога војската ги застрела работниците на „Јунајтед Фрут“ кои штрајкуваа поради барања за подобри плати и услови за работа. Меѓу жртвите имаше жени и деца. Нобеловецот Габриел Гарсија Маркез подоцна вткајил верзија на насилниот настан во својот роман „Сто години самотија“ од 1967 година.

Американската историчарка Авива Чомски тврди дека колонијалното насилство е дел од сегашноста колку што е и од минатото. Во исто време, таа посочува на неодамнешните настани во Газа, Венецуела, па дури и во Минеаполис во САД.

„Обвинувањата против жртвите дека тие всушност се насилни и опасни, дека се закана за националната безбедност, дека се терористи на кои им е потребна силната рака на воената репресија за да ги држи под контрола – сè уште секој ден го читаме во вестите“, изјави таа за ДВ.

И САД се банана република?

Терминот „банана република“ се користел во политичките коментари во САД и по нападот врз зградата на Капитол на 6 јануари 2021 година. Чомски, сепак, верува дека ваквите толкувања „гледаат само на резултатите, а не на причините“.

Таа, и САД ги опишува како банана република, бидејќи, како што вели, моделот на експлоатација на работниците/робовите на плантажите е „исто толку извор на историјата на САД колку што е и на историјата на Хондурас“.

Масовната прекумерна потрошувачка во Соединетите Американски Држави „е резултат на нашата колонизација на сè, од земјата до атмосферата“. Со други зборови: бананите, односно колонијалната експлоатација, ги направија САД она што се денес“.

Авива Чомски, исто така, истакнува дека САД не сакаат да зборуваат за таа долга историја на поддршка на државни удари низ Латинска Америка и во други делови од светот. Таа го илустрира ова со шега што кружеше во Латинска Америка по настаните во Капитол: „Зошто никогаш нема државен удар во Соединетите Американски Држави? Затоа што таму нема американска амбасада“.

Пејоративен или описно?

Американската научничка и лингвистка Ан Карзан забележува дека терминот „банана република“ донекаде го променил своето значење, што е типично за живите јазици. Иако првично се однесувал на историски настани и околности, „со текот на времето, терминот почнал да се поврзува со други карактеристики на некои од тие земји, како што се нестабилност, моќ во рацете на војската или диктаторите, а понекогаш и корупција. Во исто време, важно е да се запомни дека овие земји честопати биле експлоатирани од странски корпорации“, изјави Карзан за ДВ.

Денес, терминот се користи и за земји кои немаат таква корпоративна или извозна историја на стоки. Карзан додава дека таквата широка употреба создала двосмисленост околу терминот. „Обично е навредлив термин – и е помалку контроверзен. Но, вреди да се прашаме што точно ние – или кој било друг – сакаме да критикуваме со терминот „банана република“, додава таа.

Чомски продолжува: „Ако се однесува на некоја наводна „вродена“ карактеристика на еден народ, тогаш тој термин е расистички и навредлив“, вели таа. „И ако се однесува на историски односи што го поткопале суверенитетот, тогаш тоа е корисен термин.“

Таа разлика е важна затоа што, вели тој, постои тенденција сиромаштијата, насилството и корупцијата да се третираат како нешто „вродено“ во Централна Америка. Таа посочува на тоа како претседателот Џо Бајден еднаш се обидел да се справи со „коренските причини“ за миграцијата, сиромаштијата, насилството и корупцијата. И ако навистина се запрашал кои се тие коренски причини, вели Чомски, „ќе мора да признае дека токму неговите „решенија“ – американската воена контрола, помош и инвестиции – ги предизвикале тие проблеми.“

Терминот „банана република“ оттогаш се проширил на други јазици, вклучувајќи ги германскиот, францускиот и шпанскиот јазик. Чомски посочува дека се користи и во Латинска Америка, во политички или академски контекст. Таму, сепак, речиси никој не размислува дали терминот е политички коректен или не, бидејќи одвлекува внимание од грдата реалност.

„Треба да можеме да разговараме за историските односи што го поткопале нечиј суверенитет, а не да се преправаме дека секоја земја е како топка што слободно се тркала на билијард маса под еднакви услови.“