Skip to content
Кога горивата нагло поскапуваат, инфлацијата повторно почнува да се движи, а храната станува сè почувствителна на секој надворешен шок, најранливи не се оние што имаат најгласен политички глас, туку оние што имаат најмал простор за маневар. Во Македонија тоа најчесто се пензионерите. Тие не чекаат поголема плата, не можат да преговараат за повисок хонорар и не можат со дополнителна работа да го амортизираат новиот удар. Во момент кога дизелот скокна на 85,5 денари за литар, а бензините исто така поскапеа, кризата повеќе не е само прашање на енергетика, туку директен удар врз секој фиксен месечен приход.
Токму затоа пензионерите први ќе ја почувствуваат вистинската цена на оваа нова фаза на поскапувања. Дизелот не е споредна ставка во економијата, туку гориво што ги движи транспортот, земјоделството, дистрибуцијата и голем дел од јавните услуги. Кога таму има толку силен скок, прашање на време е кога повисоките трошоци ќе стигнат до маркетите, аптеките, автобусите и комуналните сметки. Тоа особено ги погодува пензионерите, затоа што нивната потрошувачка кошница е концентрирана токму во најосновните категории: храна, лекови, греење, струја и превоз.
На хартија, инфлацијата во февруари изнесуваше 2,9 проценти, а месечното зголемување на цените беше 0,2 проценти. Но таа просечна бројка не ја раскажува целата приказна. Храната и безалкохолните пијалаци имаат годишен раст од 3,9 проценти, домувањето, водата, струјата, гасот и другите горива 2,8 проценти, рестораните и хотелите 4,1 проценти, а образованието 3,8 проценти, при месечен скок од 4 проценти. Тоа значи дека, иако просекот изгледа помирен од претходните месеци, трошоците во категориите што најмногу тежат во секојдневниот живот и натаму одат нагоре. За пензионерите, кои најголем дел од буџетот го трошат на неопходни работи, таа „ниска“ инфлација во пракса се чувствува многу повисоко.
Ова е и суштинскиот проблем со владината порака дека состојбата е под контрола. Само четири дена пред ценовниот шок на пумпите, премиерот Христијан Мицкоски изјави дека државата би можела да ги намали акцизите ако притисокот врз цените на горивата се засили и дека безбедносната и економската состојба се стабилни. Но пазарот не чека политички изјави. Во меѓувреме дизелот од 71 денар стигна до 85,5, а со тоа драматично се смени почетната точка од која ќе тргне секое следно поскапување во транспортот, производството и малопродажбата. Ветувањето дека кризата ќе се држи под контрола сега се судира со многу потврда реалност на терен.
Пензионерите се први на удар и поради структурата на приходот. Податоците на Фондот за пензиско и инвалидско осигурување покажуваат дека во јануари имало 344.796 корисници на пензија, со просечна исплатена пензија од 26.181 денар. Тоа е ниво на приход што и без нов ценовен удар остава мал простор за апсорбирање на шокови. Кога од таков месечен износ треба да се платат сметки, лекови, храна и евентуален превоз, секое поместување на цените на основните производи има несразмерно силен ефект. Особено кај луѓето со пониски пензии, кај кои и неколку стотици денари дополнителен трошок месечно значат директно кратење на потрошувачката.
Во тој контекст, најавата на Мицкоски дека во април ќе има ново линеарно зголемување на пензиите звучи политички важно, но економски доаѓа со задоцнување. Зголемувањето е најавено за април, додека ценовниот удар на горивата и прелевањето кон храната и услугите почнува сега, во март. Тоа значи дека пензионерите најпрво ќе ја почувствуваат кризата во продавница, на пазар и во аптека, а дури потоа ќе видат дали и колку државата ќе им го амортизира ударот. Со други зборови, поскапувањето не чека на пензиската корекција, туку стигнува порано од неа.
Токму храната ќе биде првиот простор каде ова ќе стане видливо. Ако дизелот е поскап, поскапува сè што се сее, произведува, транспортира, лади и складира. Земјоделството и логистиката не можат долго да го апсорбираат тој трошок. Тој на крај се вградува во лебот, млекото, зеленчукот, овошјето и месото. Пензионерите се најизложени на таа верижна реакција затоа што нивната потрошувачка речиси целосно е свртена кон овие основни артикли. За семејство со плати, поскапувањето може делумно да се ублажи со одложување на некоја куповина. За пензионер, не може да се одложи купување леб, млеко, терапија или плаќање струја.
Затоа кризата што Владата долго се обидуваше да ја претстави како контролирана и управлива најпрво ќе се прочита во пензионерските паричници. Не затоа што тие трошат најмногу, туку затоа што имаат најмал простор да се бранат. Доколку не следуваат брзи мерки за амортизација, било преку акцизи, преку даночни олеснувања, преку заштита на цената на основните производи или преку поагресивна социјална поддршка, пензионерите повторно ќе станат првата категорија што ќе ја плати цената на кризата. А кога тие први ја чувствуваат, тоа обично е знак дека ударот допрва ќе се шири и кон сите други.