Skip to content
Кога директорката на УЈП Елена Петрова вели дека „не е разговарано“ за укинување на „Мој ДДВ“, а во ист здив додава дека „јасно води до заклучок“ оти мерката „не го дала посакуваниот ефект“, тоа е практично политичка најава без зборот „укинување“. Во интервју на ТВ Телма, Петрова ја постави рамката како прашање на ефикасност: ако се трошат јавни средства, мора да се измери дали се добива резултат, инаку мерката станува навика што си го јаде буџетот сама од себе.
Бројките што таа ги изнесе звучат како аргумент за ребаланс, не за продолжување по инерција. Според Петрова, за 2025 на квартално ниво се издвојуваат околу 14,5 милиони евра за просечно околу 502.000 корисници, а износот расте од година во година. Таа вели дека тоа е околу 4% од годишната наплата на ДДВ, или еквивалент на приближно половина месечен ДДВ приход. Овој ред на големина го потврдуваат и податоците за исплати за еден квартал во 2025 – околу 14,3 милиони евра кон над 502 илјади корисници.
Во 2019, кога „Мој ДДВ“ стартуваше како една од најпопуларните антисиви мерки, политичката поента беше јасна: граѓанинот да стане „контролор“, да бара фискална и со скенирањето да го притиска системот кон поголема дисциплина. Државата тогаш очекуваше годишно да враќа до околу 50 милиони евра ако граѓаните масовно бараат сметки, со ограничувања по лице и по домаќинство. Денес, кога трошокот практично се движи околу или над тој праг, станува легитимно прашањето: дали мерката го „купи“ ефектот што го ветуваше, или само создаде нова редовна ставка што се брани со тоа што е популарна.
Токму тука Петрова удира во суштината: ако целта е намалување на сивата економија и подобра ДДВ-усогласеност, „состојбите на терен“ и податоците во УЈП, според неа, водат кон заклучок дека ефектот не е постигнат. Ова не е само домашна проценка. ММФ уште во 2022 нотираше дека програмата за поврат на ДДВ воведена во 2019 имала значаен фискален трошок (во 2020 околу 0,2% од БДП), но „до тогаш нема силен доказ“ дека имала позитивен ефект врз ДДВ-наплатата. Ако и домашната институција и меѓународната анализа се движат во ист правец, „не сме разговарале за укинување“ почнува да звучи како подготовка на теренот за потег што веќе се пишува во позадина.
Економската импликација од евентуално укинување е двојна и незгодна. Првата е директна: буџетот добива простор. Ако квартално се враќаат околу 14–15 милиони евра, тоа се средства што би можеле да се пренасочат во други антисива инструменти, во инспекциски капацитети, во дигитализација, или во таргетирана социјална политика. Втората е индиректна: се губи еден од ретките механизми што ја мотивираат масовната публика да бара фискална сметка, без да чека државата да стигне со контроли. Прашањето е што е поголемо: добивката од „масовната мотивација“ или трошокот на мерката што, по оценките, не ја поместила суштината.
Тука влегува и распределбениот ефект, што од старт беше најслабото место на „Мој ДДВ“. Повратот е поврзан со потрошувачката: кој троши повеќе, има поголем потенцијал да стигне до лимитите. Затоа мерката лесно произведува впечаток на „социјален бонус“ што повеќе го чувствуваат домаќинства со поголема куповна моќ и урбани навики, а не најранливите. Во јавноста одамна постои критика дека од „Мој ДДВ“ повеќе корист имаат побогатите граѓани – аргумент што повторно станува актуелен кога се отвора темата за цена и ефект.
Од друга страна, државата во меѓувреме ја надгради мерката и со диференцирани стапки: повратот е повисок за домашни производи и понизок за увезени, со што „Мој ДДВ“ доби и индустриска/потрошувачка компонента, не само антисивa. Тоа ја комплицира одлуката: ако мерката се укине, не се укинува само стимулот за фискална, туку и еден вид микро-стимул за домашна потрошувачка, каков и да е неговиот реален ефект.
Најважното што недостасува во „обиколното“ објаснување е токму тоа што Петрова го најави како методологија: мерката треба да се мери. Ако заклучокот е дека „не го дала посакуваниот ефект“, јавноста очекува да види како е мерен ефектот: дали преку раст на ДДВ-наплата, преку намалување на готовински плаќања, преку промени по сектори со висок ризик, или преку конкретни „фискални“ траги кај фирми што претходно не издавале сметки. Без таква анализа, укинувањето лесно ќе изгледа како штедење на највидливата ставка, а не како паметна антисивa политика.
Затоа вистинската дилема не е „дали да се укине“, туку што ќе ја замени функцијата. Ако „Мој ДДВ“ е скап механизам што не ја намалува сивата економија, тогаш неговото укинување има економска логика. Но ако се укине без да се засили контролата и дигиталната трага на прометот, ризикот е дека државата ќе заштеди на поврат, а ќе изгуби на дисциплина – и ќе се врати на старата игра со инспектори што не стигнуваат. Петрова засега не кажува „укинување“, но со реченицата дека мерката „не го дала ефектот“, таа практично го отвори најтешкото прашање: дали Македонија ќе се откаже од најпопуларниот антисив инструмент, и што ќе им понуди на граѓаните како нова причина да бараат фискална сметка.