По ракетите, почна битката за контрола на Ормут

По ракетите, почна битката за контрола на Ормут, и токму тука лежи вистинската тежина на најновиот развој. Иако САД и Иран влегоа во двонеделно примирје, теснецот низ кој вообичаено минува околу една петтина од светската трговија со нафта и течен природен гас не се враќа во нормала, туку влегува во нова фаза во која Техеран сака да ги пишува правилата за движење, а светот бара да се зачува слободната пловидба. Наместо крај на кризата, примирјето повеќе личи на пауза во која започнува борба кој ќе го контролира најважниот енергетски премин на планетата.

Иранскиот предлог е јасен и опасно амбициозен. Според Ројтерс, Техеран сака секој траен мировен договор да му овозможи да наплатува надоместоци за бродовите што минуваат низ Ормут, а висината на тие давачки да зависи од видот на пловилото, товарот и други услови. Паралелно, ирански претставници зборуваат и за режим на дозволи и лиценци, што значи дека Ормут повеќе не се третира како меѓународен теснец со слободен транзит, туку како простор што Иран сака да го претвори во инструмент на политичка и економска контрола.

Тука почнува и поширокиот судир со меѓународното право. Ројтерс потсетува дека Конвенцијата на ОН за поморско право не им дозволува на државите што граничат со природни теснеци едноставно да наплатуваат такса само за право на премин; дозволени се само ограничени надоместоци за конкретни услуги. Затоа ова повеќе не е само спор меѓу Вашингтон и Техеран, туку тест дали една држава, по воена ескалација, може да ја претвори географијата во политичка рампа и да го држи светот во неизвесност секојпат кога ќе посака да преговара од позиција на сила.

За луѓето што навистина зависат од Ормут, ова не е апстрактна геополитика. Бродските компании бараат „ситни букви“ и јасни гаранции пред повторно да пуштат редовен сообраќај, а Иран во меѓувреме предупредува дека секој брод што ќе се движи без дозвола може да биде „таргетиран и уништен“. Во Персискиот Залив, според податоците што ги пренесува Ројтерс, и натаму има 187 натоварени танкери со околу 172 милиони барели нафта и деривати, додека компаниите проценуваат дека само враќањето кон некаква нормалност би траело најмалку шест до осум недели. Тоа значи дека за капетаните, осигурителите и трговците битката за Ормут сега не се води со ракети, туку со дозволи, ризични проценки и страв од следниот потег на Иран.

Човечката цена се гледа и многу подалеку од морето. Ројтерс објави дека авионската индустрија не очекува брзо олеснување, бидејќи снабдувањето со авионско гориво може да закрепнува со месеци дури и ако теснецот остане отворен. Цените на керозинот веќе се искачија повеќе од двојно, авиокомпании кратат линии, префрлаат дополнителни трошоци на патниците и носат дополнително гориво од матични аеродроми за да избегнат ризик. Дури и на берзите, каде нафтата падна под 100 долари по веста за примирјето, аналитичарите предупредуваат дека две недели се премалку за пазарите да поверуваат дека светот навистина е излезен од опасната зона. Затоа Ормут денес не е само теснец меѓу Иран и Оман, туку место каде се пресекуваат цената на бензинот, авионскиот билет, инфлацијата и нервозата на целиот глобален синџир на снабдување.