Skip to content
Во европскиот февруари преполн со предупредувања, санкции и пресметки за „што ако“, Полска ја врати најтешката тема на маса: нуклеарното одвраќање. Поводот дојде од врвот на државата – претседателот Карол Навроцки во интервју за Polsat News изјави дека земјата треба да ја разгледа „патеката“ кон развој на сопствен нуклеарен потенцијал и приклучување кон „нуклеарен проект“, нагласувајќи дека тоа би било со почитување на меѓународните правила.
Изјавата веднаш се чита на две нивоа, а разликата меѓу нив е суштинска. Првото е класичната, буквална интерпретација – национална бомба. Второто е политичкиот код што Европа одамна го користи – барање за пристап до „нуклеарен чадор“ преку сојузници, преку механизми на распоредување, споделување и планирање во рамки на НАТО, или преку европски формули на одвраќање. Во тој код, зборот „проект“ често значи преговори за улога во постојниот систем, а не скришно градење нов.
Варшава ова не го отвора од нула. Уште во 2025 година тогашниот претседател Анджеј Дуда јавно ја туркаше идејата американски нуклеарни боеви глави да се преместат на полска територија како одвраќање од руска агресија, а дебатата ја подигна и фактот што Полска е фронт-држава со граници кон Украина, Белорусија и рускиот Калининград. Паралелно, премиерот Доналд Туск во парламентот зборуваше дека Полска мора да ја разгледа опцијата за „пристап“ до нуклеарно оружје во време кога класичната рамнотежа на Европа се распаѓа, а гаранциите се преиспитуваат.
Зошто токму сега се засилува тонот? Прво, затоа што руската нуклеарна сенка стана поконкретна на источниот раб на Европа: Белорусија почна да прима руски тактички нуклеарни оружја уште во 2023, а прашањето се дискутира и во рамки на ОН како фактор на ескалација. Второ, затоа што архитектурата на контрола на вооружување дополнително се еродира – последниот голем договор за ограничување на стратешките арсенали меѓу САД и Русија, New START, истекуваше во првата недела од февруари 2026, што ја храни европската нервоза дека „правилата на игра“ стануваат лабави.
Но трето, и најважно: Полска е во позиција да ја користи нуклеарната тема како преговарачка монета. Изговорена од претседател кој дојде по избори што донесоа тензии со владата, изјавата станува сигнал во повеќе насоки – кон Вашингтон дека источниот фронт сака потврда на чадорот, кон сојузниците дека „истокот“ бара поголема тежина во одлуките, и кон домашната публика дека државата размислува „без табуа“.
Реалноста, меѓутоа, поставува тврди ѕидови. Полска е држава потписничка на Обединети нации-регистрираниот Договор за неширење на нуклеарно оружје (НПТ), што ја врзува како ненуклеарна држава во режимот на неширење; таа обврска Полска ја повторува и во сопствени настапи во процесот за ревизија на НПТ, со јасна декларативна поддршка за договорот како „темел“ на глобалната безбедност. Оттаму, „сопствена бомба“ не е само техничко или финансиско прашање – тоа е правно-политички пресврт што би значел судир со целиот систем на неширење, со последици што би ја надминале Полска и би го потресле целиот европски безбедносен поредок.
Затоа во пракса најреалистичниот пат за Варшава, ако навистина бара „повеќе нуклеарна сигурност“, останува во рамките на сојузничкиот модел. Самото НАТО објаснува дека неговите „nuclear sharing“ аранжмани се механизам за споделување на придобивките, одговорностите и ризиците од нуклеарното одвраќање меѓу сојузниците – со јасна логика дека тоа не е национално оружје на државата-домаќин, туку дел од колективниот систем. Токму тука се крие и суштината на полската дебата: желбата да се помести инфраструктурата и тежиштето на одвраќањето кон исток, а притоа формално да не се „пукне“ режимот на неширење.
Во европската математика, нуклеарната тема секогаш има и втор слој – стравот од „пријателска пролиферација“, каде државите што се чувствуваат оставени сами почнуваат да размислуваат за сопствени арсенали. Затоа секоја ваква изјава, особено кога доаѓа од претседател, не се чита само како национална безбедност, туку и како тест за кохезијата на сојузите: колку брзо ќе стигне политички одговор, колку дискретно ќе се водат разговорите и дали ќе се понуди „гаранција“ што ќе ја спушти температурата.
Во меѓувреме, Варшава ја поставува дилемата така што ја максимизира преговарачката вредност: со една реченица да ја отвори најскапата опција, за потоа полесно да се извлече „поефтината“ – поголемо сојузничко присуство, поголема улога во планирањето, појасно политичко ветување. А Европа, во година на забрзано вооружување и распад на старите договори, тешко може да си дозволи ова да го третира како уште една медиумска сензација.