Skip to content
Темата што со години се туркаше на маргините како „непотребна провокација“, во последниве 48 часа стана тест за карактерот на владата: дали правосудството ќе се третира како строг систем со јасни влезни правила, или како уште една политичка арена каде јазикот е монета за коалициски мир. Поводот е барањето правосудниот испит да може да се полага и на албански јазик, отворено од првиот заменик-претседател на Владата Беким Сали и поддржано со аргумент дека Уставот и Законот за употреба на јазиците овозможуваат службена употреба на јазикот на заедницата над 20 проценти.
Премиерот Мицкоски ја пресече дебатата со порака што звучи како тотален пресврт во реториката на дел од десниот политички спектар: има политичка волја проблемот да се регулира со законски измени, и тоа не само за албанскиот, туку и за јазиците на заедниците спомнати во Преамбулата. Тој се повика на уставната рамка за службени јазици и на тоа дека сегашната законска поставеност не дозволува таков модел на полагање, па затоа – ако државата сака да го направи – мора да го направи „на чисто“, со закон и со консултација со Венецијанска комисија. Во ист здив, Мицкоски ја означи расправата како политиканство и „национал-романтични тези“ што не ѝ требаат на државата.
Но токму тука се отвори пукнатината: министерот за правда Игор Филков јавно возврати дека Уставот не се толкува по личен впечаток и дека правосудниот испит не е „симболична диплома“, туку клучен филтер за влез во судство, обвинителство, адвокатура, нотаријат и извршување. Неговата суштина е практична, не идеолошка: системските закони бараат активно познавање на македонски јазик, затоа што постапките, одлуките и актите во правосудството примарно се водат на македонски; а Законот за правосуден испит воопшто не предвидува полагање на друг јазик. Филков дополнително потсети дека Законот за употреба на јазиците е под уставна лупа со повеќе иницијативи пред Уставен суд на Северна Македонија, и дека Венецијанска комисија токму деловите што ја тангираат двојазичноста во судските постапки ги третирала како проблематични за спроведување и правна јасност.
Во ваков фронтален судир меѓу вицепремиер и министер за правда, третата линија на притисок дојде од политичките реакции. ДУИ, преку својот генерален секретар Арбер Адеми, застана зад Сали со формулација што намерно боде: иако е стоматолог, „точно кажал“ – Уставот и Законот за јазиците се јасни, па затоа во оваа дебата тој е „на негова страна“. Пратеникот Халил Снопче оди чекор подалеку и го постави прашањето за авторитет: ако премиерот вели дека законот е јасен, министерот не може да биде „помоќен од премиерот“, па дури и навести разрешување ако продолжи „спротивно на правилата“. А Арбен Таравари ја прошири логиката со споредба: ако државните испити во медицина и стоматологија можат да се полагаат на албански, зошто правосудниот – кој зборува за правда – да не може.
Така, дискусијата за „јазикот на испитот“ брзо се претвори во расправа за тоа каква држава се гради: држава на правила или држава на договори. На површина изгледа како едноставна дилема – дозволи или забрани – но суштината е подлабока: правосудниот испит има улога да гарантира дека идните правници ќе можат да пишуваат, читаат и толкуваат акти во систем што функционира примарно на македонски, а истовремено институциите имаат обврска да овозможат службена употреба на албанскиот во постапките, таму каде што тоа го предвидуваат Уставот и законите. Токму во тој „меѓупростор“ се раѓа стравот што кружи во јавноста – дека ќе „доаѓаат адвокати што не знаат македонски“. Во формална смисла, аргументот на Филков сугерира дека таков ризик системот се обидува да го пресече преку условот за активно познавање на македонски и преку испит што го тестира тоа. Но политичкиот проблем е друг: ако владата отвори врата за полагање на албански без паралелни, строги механизми за проверка на функционална писменост на македонски за професиите што работат со акти и одлуки, ќе се добие двоен стандард – симболична инклузија со практична нефункционалност.
Тука се гледа и линијата „од албанофоб до албанофил“ што се лепи на Мицкоски во коментарите: не затоа што некој преку ноќ сменил вредности, туку затоа што владеењето бара аритметика што кампањите ја избегнуваат. Денес, премиерот зборува за закон, процедура и мислење од Венеција; вчера, истата тема за јазик во правосудство беше сигурна зона за мобилизација на емоции. Разликата не е само во ставот, туку во жанрот: од митинг-реторика кон владин менаџмент, каде секој потег мора да преживее и институционална проверка и коалициска рамнотежа.
Во следната фаза, тежината ќе се префрли од статуси и препукувања на една „сувопарна“ работа што најчесто ја избегнуваме: конкретен законски модел. Дали ќе се оди со можност за полагање на албански, но со задолжителни делови што ја тестираат правната писменост на македонски за оние што сакаат да работат во системот; дали ќе се дефинира двојазичен формат; или ќе се задржи статус-кво со објаснување дека измените прво мора да ја поминат правната и европската филтрација. И токму таму, во техничките детали, ќе се види дали оваа влада навистина се оддалечува од национал-романтични политиканства или само ги префрла во нова процедура.