Skip to content
САД и Иран повторно се „на иста маса“ – но индиректно. Каналот е стар, сцената е иста: тивки простории, одделни делегации и посредник што оди од врата до врата. Разговорите во Мускат ги води Бадр ал-Бусаиди, во формат што со години служеше како единствен начин двете страни да си кажат нешто без да признаат дека разговараат.
Овој пат, „ќорсокакот“ не е само правен и технички; тој е и политички и психолошки. По ескалацијата во регионот и ударите врз ирански нуклеарни локации, дипломатијата се враќа како последна алатка за управување со ризикот – не како романтична надеж за „голем договор“. Во тој контекст, Оман е повторно тест: дали може да произведе минимум доверба, доволна барем за привремен аранжман што ќе ја запре спиралата на закани и контраудари.
Според информациите од повеќе извори, иранската делегација ја предводи Аббас Арагчи, кој отпатувал за Мускат ден порано, со порака дека Иран бара „фер и достоинствено“ решение, но дека разговорите мора да останат строго ограничени на нуклеарното прашање. На американската страна се споменуваат Стив Виткоф и уште високи претставници блиски до Белата куќа, што дополнително ја зголемува тежината на процесот, но и неговата непредвидливост.
Тука почнува судирот на агендите. Вашингтон сака поширока рамка – да се отвори прашањето за ракетната програма и регионалните мрежи на влијание. Техеран, пак, инсистира дека токму „ширењето“ на темите е рецептот разговорите да пропаднат уште пред да почнат. Оманската дипломатија затоа се обидува да ја зачува најтесната можна рамка: нуклеарната програма како единствена тема, со јасна цел – деескалација и простор за понатамошни чекори.
Но „нуклеарното“ не е едно прашање; тоа е пакет од неколку мини-мини што експлодираат на допир. Првата е збогатувањето ураниум: Иран тврди дека има право на збогатување, додека американските услови – барем како што протекуваат во јавноста – одат кон идеја за замрзнување или ограничување, како предуслов за олеснување на санкциите. Во медиумските анализи се појавуваат сценарија за привремено запирање на збогатувањето и некаков модел на „конзорциум“ или регионален механизам за цивилна нуклеарна соработка, но тие сценарија се политички токсични во Техеран ако изгледаат како капитулација.
Втората мина е прашањето „каде е материјалот“ и како се верификува. По нападите и турбуленциите, дел од меѓународните проценки укажуваат на сериозна неизвесност околу резервите на високо збогатен ураниум и нивната локација, што ги прави инспекциите и мониторингот уште посуштински – но и уште потешки за договор. Во ваков пејзаж, инспекцискиот режим станува политичка валута: повеќе надзор во замена за помалку санкции, но и обратно – помалку надзор ако санкциите останат.
Третиот проблем е довербата во инструментите. МААЕ и неговите извештаи се формалната основа за техничка проценка, но довербата во тие механизми се троши кога политичките страни го читаат истиот документ со различни очи: една страна гледа „доказ“ за опасно приближување, другата гледа „одбрана“ и „право на развој“. Во претходните години, дел од извештаите за мониторинг и верификација опишуваат сложена слика на материјали, форми и нивоа на збогатување – токму она што во кризен момент станува аргумент и за притисок и за отпор.
Затоа и улогата на Оман не е „да помири“, туку да спречи да се распадне каналот. Тоа е стара специјалност на Мускат: да биде доволно близок со сите, а доволно внимателен за никој да не го обвини дека игра туѓа игра. Историјата покажува зошто токму таму се отвораат најчувствителните разговори: тајни и/или дискретни контакти меѓу Вашингтон и Техеран се воделе во Оман и во периодот пред првите поголеми нуклеарни договори, кога јавното политичко пространство не дозволувало директна линија.
Сепак, „Оманскиот модел“ има ограничувања. Посредникот може да ја држи температурата под точка на вриење, но не може да ги избрише домашните калкулации. Во САД, нуклеарната тема се користи како мерка за сила и како внатрешно-политички аргумент – особено кога администрацијата е под притисок да покаже дека „не попушта“. Во Иран, пак, секој чекор што личи на отстапка лесно станува приказна за понижување, особено ако санкциското олеснување не е видливо и брзо.
Во таква рамка, најреалистичниот исход од овие разговори не е „голем договор“, туку тесен, мерлив пакет: ограничување на најризичните активности, некаков механизам за проверка и сигнал за санкциско олеснување, доволен за двете страни да тврдат дека добиле нешто без да признаат дека попуштиле. Но и тоа бара минимум политичка храброст, која најчесто се раѓа дури кога алтернативата станува поскапа од компромисот.
Ако преговорите пропаднат, следната фаза не мора веднаш да биде воена – но може да биде уште поголема игра на раб: нови санкции, нови закани, нови „црвени линии“ и уште поголем простор за погрешни проценки. Оман тука не е сценографија; тој е барометар. Ако каналот се затвори во Мускат, тоа ќе биде сигнал дека дури и најтихиот дипломатски вентил веќе не работи.