Skip to content
Ново жариште на високо патоген птичји грип H5N1 во Холандија повторно ја отвори темата што живинарскиот сектор ја живее веќе неколку сезони: вирусот се враќа во бранови, а секоја потврда на фарма значи итна ликвидација на јатото, карантински зони и транспортни забрани што не се „локален проблем“, туку удар врз синџирите на снабдување, цените и биосигурноста низ цел регион.
Во селото Дален, во покраината Дренте, случајот е потврден на фарма за несилки, по што е наредено уништување на околу 15.000 кокошки. Паралелно е воведен транспортен режим во 10-километарска зона: забрана за движење на живина, оплодени јајца и конзумни јајца, како и ограничувања за изнесување на ѓубриво и користена постелка – мерки што се класичен протокол за да се спречи „прелевање“ на инфекцијата кон други фарми.
Клучната реалност што ја турка оваа приказна од „една фарма“ во „системски ризик“ е изворот на внесување на вирусот. Европските институции и научните мониторинзи констатираат дека тековниот бран во Европа е силно поврзан со дивите птици и миграциските рути – односно, вирусот влегува однадвор во фармите преку контакт со контаминирана средина (вода, измет, кал, опрема), а потоа може да се пренесе и понатаму преку транспорт и човечки фактор ако биосигурноста попушти.
Тоа е и причината зошто, дури и кога една конкретна заплена изгледа „контролирана“, властите реагираат со најстроги мерки: кај високо патогената авијарна инфлуенца, времето е непријател, а логистиката е најголемата слабост. Возило што влегло во двор на фарма, работник што се движел меѓу објекти, или недезинфицирана опрема – сето тоа може да ја претвори една точка на мапата во регионален проблем. Затоа, и холандските протоколи инсистираат на засилено чистење и дезинфекција на транспортни возила, и на дополнителни бариери кога ризикот е висок.
Дален не е изолиран случај во пошироката слика. Мониторингот на Wageningen University & Research и партнерските институции покажува дека од есента 2025 наваму има низа потврдени жаришта на комерцијални и некомерцијални локации во Холандија, со бројки што се движат од десетици до десетици илјади птици по локација – што индиректно говори дека системот е во „сезонски режим“ на постојана одбрана.
На европско ниво, сигналите се уште појасни: европските агенции за храна и здравје бележат значителен скок на случаи кај дивите птици во есенскиот и ранозимскиот период, што го прави тековниот бран „ран и интензивен“ во однос на претходните години. Во еден од најцитираните пресечни извештаи за Европа, се нотираат илјадници детекции на високо патоген H5 вирус (претежно H5N1) во повеќе земји, со доминација кај дивите птици – што е токму сценариото што најтешко се контролира, бидејќи дивите птици не познаваат граници и карантини.
Кога ваква динамика се случува во земја како Холандија – еден од клучните играчи во европското земјоделство и трговија со живина и јајца – ефектот не останува во рамки на ветеринарната тема. Секое масовно уништување јато значи пад на понудата, нервоза во набавните договори и притисок врз цените, особено ако ударот се акумулира во повеќе региони и ако транспортните режими ги забават логистичките рути. Дури и кога бензинската пумпа и маркетот не го „видат“ веднаш тоа, секторот го чувствува преку повисоки трошоци за биосигурност, осигурување, компензации и рестартирање на производството.
Вториот слој, кој сè почесто влегува во јавниот дискурс, е ризикот за други видови и за луѓето. Европскиот центар за превенција и контрола на болести ECDC проценува дека ризикот за општата популација во ЕУ/ЕЕА останува низок, но ризикот е „низок до умерен“ за лица што професионално или често се изложени на заразени животни или контаминирана средина (фармери, ветеринари, работници во кланици, луѓе што собираат угинати диви птици).
Токму затоа, јавните препораки се прилично „приземјени“: за граѓаните ризикот е низок, но допирањето болни/угинати птици и неадекватната заштита при контакт со живина се сметаат за непотребен ризик. Во делови од Европа, институциите и волонтерските мрежи дури апелираат луѓето да не собираат угинати птици сами, туку да пријавуваат – затоа што вирусот може да се пренесе преку телесни течности и контаминирани површини.
Во глобалниот контекст, WOAH предупредува дека пандзоотичниот бран на H5 вируси од 2021 наваму предизвикува зголемена смртност кај диви видови и сериозни „One Health“ импликации, со сè почести детекции и кај цицачи во различни региони. Во нивните месечни пресечни извештаи за крајот на 2025 година се нотираат стотици жаришта кај живина и уште повеќе кај диви птици и други животни, како и милиони угинати или уништени птици во еден месец на глобално ниво – бројки што покажуваат дека не станува збор за инциденти, туку за постојан притисок.
Во САД, CDC продолжува да објавува состојбени резимеа за H5 птичји грип, вклучително и за начините на следење на потенцијалните изложености кај луѓе, со нагласување дека известувањето и мониторингот се прилагодуваат според јавноздравствената проценка и динамиката на случаите. Ова е важно и за Европа, бидејќи глобалната слика ја обликува проценката на ризик: вирус што долго циркулира, добива повеќе „шанси“ за адаптација во нови домаќини.
За Македонија, оваа тема не е далечна само затоа што е „европска“. Северна Македонија и претходно имаше потврдени случаи на високо патоген H5N1 кај диви птици – потсетник дека вирусот стигнува таму каде што стигнуваат и миграциските коридори, и дека домашните фарми се безбедни само колку што се строгите практики на биосигурност, надзор и брза реакција.
Во суштина, случајот од Дален ја враќа истата дилема од последните години: колку долго една континентална индустрија може да живее во режим на „гасење пожари“ без поголема структурна промена – од биосигурносни стандарди и контрола на транспорт, до сериозна дебата за тоа како да се минимизира контактот меѓу комерцијалната живина и ризичната средина во сезони на миграција. А додека тие прашања се решаваат на хартија, протоколот останува суров и ист: потврден случај значи уништување на јатото, забрани, контроли и трка со времето.