Рак на грлото на матката во пораст: пациентки и на 18 години

Рак на грлото на матката повторно се искачува на врвот на здравствените аларми, откако клиничката статистика покажа нагло зголемување на новите случаи: во 2025 година на Клиниката за радиотерапија и онкологија првпат со оваа дијагноза се јавиле 122 пациентки, наспроти 74 во 2024 година. Истовремено, лекарите предупредуваат дека болеста сè почесто се детектира кај помлади жени, а во клиничката пракса се регистрирани и пациентки на 18-годишна возраст, дијагностицирани во 2017 и 2020 година.

Овие податоци беа презентирани на настан по повод Неделата за подигнување на свеста за борбата против ракот на грлото на матката, организиран од Македонското лекарско друштво и Македонското здружение за цервикална патологија и колпоскопија. Пораката од стручната фела беше двојна: бројките растат, но уште позагрижувачки е начинот на кој пациентките стигнуваат до системот.

Според професорката Ирена Алексиоска-Папестиев, врз основа на клиничка студија изработена од Институтот за епидемиологија за периодот 2016–2023 година, во земјава биле дијагностицирани 2.263 пациентки. Од нив, 540 починале, што според нејзината оценка е речиси една четвртина од сите регистрирани случаи, и тоа кај карцином што во голема мера е превентибилен.

Токму тука „ракот галопира“ како општествен проблем: не затоа што медицината нема терапија, туку затоа што системот предоцна ги фаќа жените. Професорката Виолета Клисаровска, од Клиниката за радиотерапија и онкологија, посочи дека 70 до 80 проценти од пациентките кај нас се јавуваат во локално напредната болест, кога третманот е подолг, поекстензивен и финансиски многу потежок. Тоа е јасен сигнал дека превенцијата и редовниот скрининг не стигнуваат до доволно широк дел од населението, или не функционираат со потребниот квалитет и континуитет.

Стручната јавност во исто време турка промена во методологијата што ја препорачуваат и меѓународните стандарди. Професорот Горан Димитров изјави дека ХПВ тестот како примарно средство за скрининг е метод што треба да стане практика и дека е попрецизен и посензитивен, со потенцијал да заштеди ресурси на долг рок. Алексиоска-Папестиев додаде дека веќе постојат резултати од пилот-студија за ефикасноста на ХПВ-базираниот скрининг и дека работна група подготвила упатство за тоа како овој пристап да стане примарно помагало за рано откривање, но дека за реална имплементација е потребна поддршка од повисоките институционални нивоа.

Паралелно, и лабораториските бројки ја засилуваат сликата за пропусти во раната детекција. Патологот Верди Станојевиќ, раководител на Цитолошката лабораторија на Клиниката за гинекологија и акушерство, посочи дека во 2025 година од околу 60.000 ПАП тестови, 2.500 биле со позитивен наод, а детектирани се и осум пациентки со инвазивен карцином. Во стручната логика, инвазивен карцином „фатен“ преку ПАП тест често значи дека жената долго време не била на контрола и дека болеста веќе е во понапредна фаза.

Најсилната превентивна алатка, според лекарите, останува ХПВ вакцинацијата. Националната координаторка за имунизација, професорката Александра Грозданова, изјави дека 2025 година е одбележана со целосно преминување на деветвалентната ХПВ вакцина и со воведување вакцинација и за момчињата. Според неа, опфатот се движи нагоре и достигнал околу 60 проценти, а вакцинацијата на товар на државата е овозможена за сите девојчиња и момчиња до 19 години. Таа укажа и дека вакцината обезбедува заштита и од други ХПВ-поврзани малигнитети, вклучително и орофарингеален карцином.

Но клучната дилема останува проста и сурова: ако имаме превенција, ако имаме знаење и ако имаме алатки, зошто мнозинството пациентки сè уште влегуваат во системот предоцна. Одговорот не е во една бројка, туку во синџирот меѓу образование, доверба, достапност, редовни прегледи и организиран скрининг што не се сведува на кампањи, туку функционира како рутина. Во спротивно, секој нов раст ќе изгледа како „изненадување“, а всушност ќе биде последица на истата слабост: превентибилна болест што ја фаќаме кога веќе станала тешка.