Skip to content
Македонците во Грција повторно го отворија прашањето што во Атина со децении се турка на маргините – правото на богослужба на мајчин македонски јазик во црквите во северниот дел на земјата. Поводот е потсетувањето на Павле Воскопулос – Филипов од партијата „Виножито“ дека уште на 6 март 2019 година до Вселенскиот патријарх Вартоломеј било испратено писмо со барање за литургии на современ македонски јазик, но одговор сè уште нема.
Барањето не е само верско. Во него се преклопуваат јазикот, идентитетот, правото на малцинска видливост и долгата историја на притисок врз Македонците во Грција. Во писмото се бара Божествената литургија барем во дел од неделите да се изведува на современ македонски јазик во областите каде што живеат етнички Македонци, православни христијани и грчки граѓани. Дополнително, се бара при крштевки и постхумни спомнувања да се користат традиционални македонски имиња.
Оваа формулација е важна затоа што барањето не оди преку државна политика, туку преку верска и човековоправна рамка. Македонците во Грција не бараат промена на црковниот поредок, туку можност во дел од црквите каде што историски живее нивната заедница да слушнат молитва на јазикот што го сметаат за мајчин. Токму затоа молкот од Фанар трае како посебна порака.
Црковната адреса не е случајно избрана. Дел од епархиите во северна Грција, познати како „Нови земји“, историски и духовно се поврзани со Вселенската патријаршија, иако од 1928 година се администрираат преку Црквата на Грција. Светскиот совет на црквите наведува дека тие епархии и натаму припаѓаат на јурисдикцијата на Вселенската патријаршија, но се ставени под управа на Црквата на Грција.
Токму тука се отвора најчувствителниот дел од случајот. На терен, црковниот живот во северна Грција функционира преку структури што се цврсто поврзани со грчката национална рамка. За македонската заедница, тоа значи дека и прашањето за молитва на македонски не се третира како пастирска потреба, туку како политичка тема со национална тежина.
Во 2019 година, кога „Виножито“ го испрати писмото до Вартоломеј, реакцијата од Грчката православна црква беше остра. Синодот тогаш изрази загриженост за барањето за богослужба на „таканаречениот македонски јазик“ во „национално чувствителниот регион на Северна Грција“. Таквиот речник ја покажува суштината на проблемот: јазичното право се третира како закана, а не како потреба на верници што живеат во истата држава.
Од таа перспектива, седумгодишниот молк на Вселенската патријаршија не е само административно неодговарање. Тој е дел од поширока реалност во која Македонците во Грција остануваат видливи најчесто кога бараат нешто што системот не сака да го признае. Јазикот, имињата, песните, културните здруженија и верските обреди стануваат точки на судир, иако во нормална европска рамка би требало да бидат прашања на слобода, достоинство и локална традиција.
Случајот има и постпреспанска димензија. Преспанскиот договор го признава македонскиот јазик како дел од групата јужнословенски јазици, со јасна разлика меѓу значењето на термините „Македонија“ и „македонски“ за двете страни. Но во пракса, тоа признание не ги реши прашањата на Македонците во Грција, особено не во области што Атина ги смета за внатрешно чувствителни.
Затоа барањето до Вартоломеј е повеќе од црковно писмо. Тоа е потсетник дека јазичните и верските права не завршуваат со дипломатски договори ако институциите на терен не сакаат да ги прифатат заедниците што постојат надвор од официјалниот национален наратив. Македонците во Грција не бараат симболична победа, туку право на молитва, име и јазик во просторот во кој живеат нивните семејства со генерации.
Фанар засега молчи. А токму молкот ја прави темата уште погласна. Во прашање не е само тоа дали во неколку цркви ќе се слушне македонски јазик, туку дали една православна институција ќе покаже дека може да ја одвои пастирската грижа од политичката чувствителност на грчката држава.
Ако Вартоломеј остане без одговор, пораката до Македонците во Грција ќе биде дека нивната вера е прифатлива само кога молчи на грчки. Ако одговори, ќе отвори простор за мал, но важен чекор кон човечка и црковна нормалност – молитвата да не биде дозволена или забранета според национален страв, туку според потребата на верниците.