Што им е проблемот на Петрушевски и ДПМНЕ со работниците?

Кога Бране Петрушевски деновиве излезе да објаснува дека ССМ и СДСМ „делуваат заеднички“ и дека протестот на синдикатите е „измама“, тој всушност ја кажа суштината на сегашната стратегија на власта: барањето за повисока плата да не се третира како социјално и економско прашање, туку како партиски заговор. Така, дебатата повеќе не е дали 26.046 денари минимална плата се доволни во држава во која синдикалната кошница за февруари достигна 67.382 денари, туку дали работниците смеат да бараат повеќе без да бидат прогласени за туѓи политички извршители. Во таа операција Петрушевски не е исклучок, туку гласноговорник на поширока линија на ДПМНЕ: кога си во опозиција, сиромаштијата е доказ за туѓ криминал; кога си на власт, истата сиромаштија станува прашање на „економски критериуми“, „одговорност“ и „дијалог“ меѓу работодавачите и работниците.
АНАЛИЗА: Леон БАКРАЧЕСКИ

Најголемата политичка недоследност на ДПМНЕ е тоа што партијата не може да побегне од сопствените ветувања. Во предизборната програма за економија и труд коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ јасно вети минимална плата од 37.000 денари, односно 600 евра, до 2028 година, како и просечна плата од 68.000 денари. Тоа не беше маргинална белешка, туку формално запишана програма. Значи, 600 евра не се измислица на ССМ, ниту „лева хистерија“, туку бројка што самата партија ја продаваше како своја визија. Разликата е во тоа што кога таа бројка беше изборен слоган, изгледаше како грижа за стандардот; кога стана синдикално барање за побрзо темпо, одеднаш почна да се претставува како популизам, закана за фирмите и неодговорност. Тука паѓа приказната за „конзистентност“. Партијата не е конзистентна во поддршката за работниците, туку само во едно: сака самата да го контролира темпото и политичката заслуга за секое покачување.

Токму затоа вреди да се погледне како ДПМНЕ зборуваше кога беше опозиција. Во јануари 2024 партијата тврдеше дека „600.000 граѓани живеат на работ на сиромаштијата“ додека власта си ги зголемува платите за 78 проценти. Истовремено, во други соопштенија порачуваше дека „секој трет граѓанин живее во сиромаштија“ и дека ниту минималната ниту просечната плата не овозможуваат нормален живот. Тоа беше политичкиот јазик на тогашното ВМРО-ДПМНЕ: сиромаштијата како доказ за морален и политички пад на власта, ниските плати како скандал, а функционерските привилегии како симбол на одвоеност од народот. Денес, кога истиот аргумент им се враќа како бумеранг, одговорот не е зошто ветените 600 евра не се приближуваат побрзо, туку дека ССМ е политички инструмент и дека барањето е несериозно. Во еден систем на вредности тоа би се викало промена на став; во политиката на Балканот тоа обично се вика преземање на државата без преземање на сопствената одговорност.

Овој пресврт најјасно се гледа во речникот што денес го користат носечките фигури на системот. Гувернерот Трајко Славески, човек што во јавноста со години фигурира како симбол на неолибералната економска логика во ДПМНЕ, на почетокот на февруари отворено рече дека минимална плата од 600 евра и линеарно зголемување на другите плати би значеле „потоп за илјадници претпријатија“, „масовна невработеност“, „повисока инфлација“ и „драстично поголема цена на кредитите“.

Неговата реченица „нема бесплатен ручек“ всушност не беше техничко предупредување, туку идеолошка позиција: трудот не смее да добие премногу, зашто секое посериозно придвижување на платите веднаш се чита како опасност за бизнисот, кредитниот систем и ценовната стабилност. Нешто подоцна Славески повтори дека пазарот треба да ги определува платите во приватниот сектор и дека треба да се опстои на законското усогласување. Тоа е старата теза на балканската транзициска десница: работникот смее да добие повеќе само онолку колку што капиталот ќе дозволи да не му ја наруши удобноста.

Ако на ова се надоврзат ставовите на пратениците на ДПМНЕ, сликата станува уште почиста. Пеце Милевски тврдеше дека партијата е „конзистентна“ и како опозиција и како власт давала поддршка на работниците, но истовремено порача дека Владата е само фасилитатор и дека договорот за минималната плата треба да го постигнат работниците и работодавачите.

Бојан Стојаноски, пак, беше уште подиректен: ако минималната плата се качи на 600 евра, „многу работници може да останат без работа“. А самиот Мицкоски изјави дека ако денес се бараат 600 евра, „за некое време ќе бараат 800, можеби и 1.000“, и дека Владата е „немоќна“, бидејќи тоа морало да се решава во бипартитен договор. Тоа е клучната политичка техника на оваа власт: да зборува за социјална чувствителност, а кога ќе дојде мигот за политичка одлука, да глуми институционална немоќ и да се сокрие зад наводна неутралност. Но државата што решава за даноци, субвенции, увоз на работна сила, странски инвестиции и јавни трошоци не е немоќна кога ќе дојде до платите; таа само избира да не се вмеша на страната на трудот.

Затоа и не е случајно што аргументите на ДПМНЕ толку лесно се преклопуваат со аргументите на работодавачките организации. Ангел Димитров од Организацијата на работодавачите изјави дека „платата не е работа на желби, туку на економски критериуми“ и оти барањето за 36.000 денари нема основа. Формулацијата е речиси иста како онаа што ја слушаме од функционерите и пратениците на власта: прво се бара „разум“, потоа се повикува на законската формула, а на крај се плаши со економски проблеми. Тука не мора да се црта некаква тајна мапа за да се види чии интереси се штитат.

Кога политичката власт, гувернерот и организираниот капитал зборуваат со ист речник против синдикално барање, тогаш системот веќе не изгледа како арена на рамноправен социјален дијалог, туку како добро наместена конструкција во која капиталот однапред има преведувач во државата. За конкретни „олигархиски“ договори зад оваа тема во јавно достапните материјали нема презентирани цврсти докази што директно би го врзале Петрушевски со одреден бизнисмен, но има нешто политички уште поважно: видлива и конзистентна заштита на ниско-трошковниот бизнис-модел.

Во таа смисла, вистинското прашање не е дали ДПМНЕ „сака“ повисоки плати во апстракција. Секој сака повисоки плати кога тоа е ветување за говорница. Вистинското прашање е дали ДПМНЕ е подготвено да прифати повисока цена на трудот како политички и економски императив во реално време. Од досега кажаното одговорот е не. Партијата е подготвена да ја користи темата за сиромаштијата додека е во опозиција, но не и да го оттурне системот кон побрзо прераспределување на доходот кога владее.

Затоа и целата приказна за „работодавачите и работниците да се договорат“ е само фино спакуван начин државата да не застане никаде — а фактички да застане на страната на посилниот. Во земја во која 154.408 работници имаат плата под 30.000 денари, во која прагот на сиромаштија е 31.200 денари, а минималната кошница е повеќе од двојно повисока од минималната плата, повикувањето на неутралност не е техничка позиција, туку класен избор.

Тука доаѓа и симболичката димензија на проблемот, онаа што најлесно ја препознава јавноста. Додека на работниците им се објаснува дека нивното барање за 600 евра би можело да предизвика инфлација и невработеност, премиерот Христијан Мицкоски во анкетниот лист има пријавено часовници во вкупна вредност од 52.000 евра, а во јавни анализи беше забележан и со модел IWC Portofino чија цена е проценета на околу 6.900 долари.

За делот со „скапа гардероба“ низ политичката дебата кружат многу партиски обвинувања, но јавно најцврсто документиран податок во моментот се токму часовниците, не гардеробата. И тоа е доволно силен симбол. Не затоа што политичарот по автоматизам нема право на скап часовник, туку затоа што политичар кој настапува од позиција на морална грижа за сиромашните, а истовремено им објаснува на работниците дека 600 евра се опасна амбиција, неизбежно ја отвора сликата на двојни стандарди: штедење и дисциплина за мнозинството, комфор и стил за елитата.

Така се руши и една поширока политичка митологија на ДПМНЕ: дека партијата е природен заштитник на „обичниот човек“, на сиромашните и на средната класа, на нацијата што страда и работи. Во реалноста, кога ќе се отвори прашањето за плата, таа наводна грижа брзо се претвора во одбрана на профитните маргини, инвестиционата клима и ниската цена на трудот. Истата партија што вчера зборуваше за „600.000 сиромашни“ и „народ без леб“, денес тврди дека синдикатите се политички инструменти и дека барањата им се преголеми. Истата партија што во програма запиша 600 евра минимална плата, денес го третира тој износ како економска авантура. Истата партија што го осудуваше луксузот на функционерите кога беше надвор од власта, денес мора да објаснува скапи часовници на сопствениот премиер. Тоа не е случаен спој на контрадикции. Тоа е политички модел.

Во тој модел патриотизмот има јасна улога: да ја одржува емоционалната мобилизација на масите додека економската структура останува наклонета кон газдите. Големите зборови за нација, достоинство, гордост и народ се ефективни сè додека не стигнат до каса, плата и синдикално барање.

Таму, реториката нагло се приземјува и станува деловна: пазар, продуктивност, инфлација, кредити, разум. Тоа е моментот во кој се гледа дека патриотизмот не е економска политика, туку завеса. Зад неа стои многу попознато уредување: евтина работна сила, послушен труд, држава како медијатор во корист на капиталот и политичка елита што сака благодарен народ, но не и преговарачки силен работник.

Ако оваа теза звучи остра, бројките ја прават уште поостра: една минимална плата не ја покрива ни половина од синдикалната кошница, а власта што вети 600 евра ја претвори таа бројка во повод за напад врз синдикатите. Во превод: пари за газдите, патриотизам за масите.