Skip to content
Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи треба да се сретне со американскиот специјален пратеник Стив Виткоф, јави иранската новинска агенција Тасним, додека САД засега јавно не ја потврдуваат информацијата. Состанокот, според агенциските извори, се планира да се одржи во Турција, што ја става Анкара во улога на посредник во една од најризичните геополитички линии на притисок во моментов: нуклеарното досие на Иран и заканата дека кризата може да се прелее во поширок регионален судир.
Самата најава не доаѓа во вакуум. Во последните недели тоналитетот меѓу Вашингтон и Техеран се движи од „отворена врата за преговори“ до навестувања за употреба на сила. Доналд Трамп јавно притиска за „договор“ и истовремено ја засилува американската воена присутност во регионот, а од иранска страна пораките се дека дипломатија е можна, но без понижувачки предуслови.
Клучниот момент е што зад оваа средба се провлекува идејата за „рестарт“ на нуклеарната дипломатија која заглави уште во 2023 година, со повеќе тешко премостливи точки: правото на збогатување ураниум на иранска територија, судбината на веќе акумулираните залихи на високо збогатен ураниум и условите за укинување на санкциите. Дури и кога двете страни јавно зборуваат за „флексибилност“, нивната флексибилност не е симетрична: Вашингтон бара јасни ограничувања и контрола, Техеран бара економско олеснување и гаранции дека договорот нема да биде едностран прекинат при следна политичка промена.
Во агенциските извештаи што го следат овој процес се појавуваат три американски барања што Иран традиционално ги смета за напад врз суверенитетот: „нула“ збогатување ураниум, ограничувања за балистичката програма и прекин на поддршката за регионални сојузници/прокси. Ирански извори, пак, сигнализираат дека токму ракетната програма е политички најтешката точка за нивните внатрешни структури, додека за збогатувањето се спомнува модел на компромис преку консорциум и решение во кое би се прифатил принцип на „нула“ збогатување во замена за конкретни отстапки – санкции и безбедносни услови на терен.
Тука се отвора и прашањето што реално може да донесе средбата Арагчи–Виткоф, ако навистина се одржи. Од иранска перспектива, на маса се става логика на „брзи резултати“: олеснување на санкциите како услов за домашна стабилизација и за смирување на економскиот притисок. Од американска перспектива, домашната политика бара видлив „трофеј“ – ограничување на иранскиот нуклеарен капацитет што би се претставило како спречување на развој на оружје. Но токму оваа симетрија на политички интереси ја прави дипломатијата ранлива: ако не се појави брз договор, простор добиваат тие што тврдат дека преговорите се само купување време.
Дополнителен слој е временскиот распоред на Виткоф. Според извештаите, тој паралелно оди и во Израел на разговори со премиерот Бенјамин Нетанјаху и со воениот врв, што практично значи дека секоја порака кон Техеран ќе поминува низ израелските безбедносни стравувања. Тоа ја стеснува маневарската ширина на Вашингтон: дури и ако постои волја за договор, ќе мора да се објасни дома и кај клучните сојузници дека отстапките не ја зголемуваат опасноста.
Во исто време, европскиот контекст се вжештува поради чекори што го туркаат Иран во уште поостра реторика. Европска Унија деновиве доби силна реакција од Техеран поради класификацијата на Исламската револуционерна гарда како терористичка организација, по што Иран возврати со закани за „реципрочни“ мерки. Во таков амбиент, секој дипломатски канал што се отвора се отвора под двоен притисок: надворешен – геополитика и санкции, и внатрешен – кредибилитетот на режимот пред сопствената јавност.
Затоа и Турција како домаќин не е техничка, туку политичка одлука. Како НАТО-членка што дели граница со Иран, Анкара има директен интерес да спречи дестабилизација што би произвела безбедносни и миграциски последици, а истовремено сака да ја зацврсти улогата на регионален посредник. Турската дипломатија веќе води разговори и со едната и со другата страна, токму со аргумент дека „ескалацијата ќе ја надмине капацитетот на регионот“.
Но она што најмногу ја дефинира оваа приказна е условноста. Средбата е најавена преку ирански извори, а американската страна јавно не ја потврдува. Дури и ако се случи, тоа не значи дека влегуваат во „преговори“ како процес со календар и јасна рамка; можно е да биде „сондажа“ за тоа колку секоја страна е подготвена да попушти без да изгледа како да се повлекува. Во превод: ова може да биде почеток на нов дипломатски циклус, но може да остане и еднократен контакт што ќе се користи за дополнително позиционирање – и за домашна публика и за сојузници.
Во позадина, реалната трка е околу тоа кој ќе ја постави почетната линија. Вашингтон сака да почне од максималистички барања и потоа „да дава“; Техеран сака да почне од принципи – нема предуслови, санкциите се клуч, безбедносното опкружување мора да се смени. Во таква геометрија, состанокот Арагчи–Виткоф е повеќе тест на политичка волја отколку техничко договарање. И токму затоа неговата важност е голема дури и пред да се одржи: тој покажува дека, во момент на високи закани, и двете страни сепак бараат излез што не води директно во судир.