Skip to content
Во Струга, Бадник не е само датум пред Божиќ, туку ноќ со свој код на будност, оган и песна. Во записите на Кузман Шапкарев, бадниковите обичаи и верувања во Струга „од дамнина“ се врзуваат за обредниот оган и за горењето на дрвото наречено Бадник или Бадникојца – знак дека празникот не се доживувал како церемонија што се гледа, туку како сила што мора да се одржи живa до зори.
Токму тој елемент на „непреспивање“ го објаснува и Марко Китевски од Институтот за македонска литература, кој вели дека во Струга и струшко до денес се зачувани едни од најстарите бадникови и божиќни песни. Шапкарев запишал дека „сите домашни луѓе не заспиваат туку преноќеваат будни“, па оттука, според Китевски, се гледа зошто таа ноќ е наречена „бадник-будник“. Во оваа формула нема романтика, туку практична и симболична логика: огнот треба да гори, домот треба да бдее, а празникот се чека со присуство, не со сон.
Во струшката варијанта на Коледе, децата не оделе само да пеат. Тие носеле дрвени чеканчиња со кои тропале по вратите – мал детал што ја прави традицијата препознатлива и телесна: не само глас, туку и звук што го најавува доаѓањето, како да се „буди“ куќата да ја прими веста. Тоа тропање било дел од редот на празникот, исто како и дарувањето – костени и ореви, што низ народната пракса се поврзуваат со зимската трпеза и со симболиката на „собирање“ и „чување“ за благословот на вечерта.
Струшките песни, според етнолозите, се разликувале и по маала – секое маало си имало свои обичаи, а со тоа и свој репертоар. Постарите жители и денес паметат оригинални варијанти на песните за најавата за Христовото раѓање, додека помладите генерации најчесто ги знаат само најраспространетите, оние што се „стандардизирале“ низ градовите и медиумите. Токму тука се гледа како традицијата преживува: дел се пренесува како живо сеќавање, дел се поедноставува во најпопуларни строфи што се пеат насекаде.
Една од песните што потекнува од Струга и струшко и се пее до ден денес, а се проширила и во други градови, ја носи симболиката на светоста преку едноставни слики: птица, Дунав, златна чаша и икона, и завршува со јасната цел на песната – „да служиме млада Бога“. Токму во вакви формули се гледа поетиката на народната религиозност: Христовото раѓање се „преведува“ во домашни предмети и јасни гестови, без теологија, но со силна емоционална јадровитост.
„Сива, сива голабица,
каде си се осивила?
Таму горе на бел Дунав.
Што имаше, што немаше?
Ми имаше златна чаша,
златна чаша, иконата,
да служиме млада Бога.“
Подеднакво важни се и постар доказ за обредниот контекст, песните што го врзуваат огнот со коледарскиот круг и со практичната логистика на празникот. Во една зачувана песна се повикуваат децата да се соберат „сред село на грејачка“, да запалат оган „за да се изгреиме“, а потоа да тргнат да „Коледа да викаме“ и „костење да збираме“ за Бадник. И во истата песна, без заобиколување, се најавува смената на постот со празничната полнота: „Божик да го чекаме и прасе да јадиме.“ Таквите стихови се важни затоа што не ја романтизираат традицијата – ја покажуваат како календар на преживување, колективна топлина и јасна распределба меѓу посното и мрсното, меѓу чекањето и празнувањето.
„Збирајте се дечиња, стред село на грејачка,
огон да си палиме, за да се изгреиме,
оти после ќе одиме, Коледа да викаме,
костење да збираме, за Бадник да јадиме.
Божик да го чекаме и прасе да јадиме.“
Струшката бадникова култура, гледано низ Шапкарев и преку интерпретациите на Китевски, ни ја враќа суштината на празникот: Бадник е ноќ што се бдее, не затоа што така „треба“, туку затоа што обредот ја бара будноста. Огнот го држи домот на нозе, песната го држи маалото заедно, а чеканчето на вратата ја отвора границата меѓу приватното и заедничкото. И додека дел од песните исчезнуваат со генерациите, она што останува е најважното: дека во Струга празникот и понатаму се препознава по звукот, по огнот и по зборот што ја носи веста.