Skip to content
Американскиот претседател Доналд Трамп тврди дека добил информации оти иранските власти ги одложиле планираните егзекуции на приведени демонстранти, но одби да каже од каде точно доаѓаат тие сознанија и не ја тргна од маса можноста САД да преземат „многу силна“ акција против Техеран. Пораката дојде во момент кога Иран влегува во најострата фаза од протестниот бран што започна кон крајот на декември, а информациите од теренот се фрагментарни поради долготраен прекин на интернетот и строгите ограничувања на комуникациите.
Трамп, пред новинарите во Белата куќа, рече дека „убивањето е запрено“ и дека најавените егзекуции „нема да се случат“, повикувајќи се на „многу важни извори од другата страна“. Но, во ист здив, неговата администрација продолжува да испраќа сигнали дека притисокот ќе расте, вклучително и преку опции што одат подалеку од дипломатијата. Во интервју за американски медиум, Трамп предупреди дека САД ќе преземат „многу силна акција“ ако Иран почне да извршува смртни казни врз демонстранти, а паралелно најави откажување на сите средби со ирански официјални претставници „додека не престане убиството на демонстрантите“.
Клучниот проблем, меѓутоа, е дека во вакви кризи „веста“ и „потврдата“ ретко одат заедно. Дел од групите за човекови права предупредија дека постојат случаи на забрзани постапки и пресуди, додека други, како курдската организација за човекови права „Хенгау“, соопштија дека во конкретен случај за кој денови се алармираше – на 26-годишен приведен демонстрант – егзекуцијата била одложена, но ризикот останува поради нетранспарентен процес и недостапност на информации.
Во вакумот на прекинат интернет, бројките за жртви и приведени се движат во широк распон и доаѓаат од различни извори. Американската мрежа за човекови права HRANA објавува агрегирани податоци за илјадници убиени и десетици илјади приведени, со напомена дека многу случаи остануваат под истрага и дека независната проверка е потешка поради комуникацискиот мрак. Паралелно, NetBlocks предупредува дека прекинот на интернетот трае со денови, што дополнително го отвора просторот за дезинформации, координирани кампањи и содржини генерирани со вештачка интелигенција.
Реториката на Трамп ја турка кризата во двоен колосек: од една страна, јавно позиционирање како заштитник на демонстрантите, со пораки од типот „помошта е на пат“ и повици протестите да продолжат; од друга, градење на закана дека САД би можеле да ја „казнат“ иранската власт со воени удари. Аналитичари што ги цитираат меѓународните медиуми предупредуваат дека ваквиот пристап може да произведе спротивен ефект: да ги радикализира тврдокорните структури во Иран, да ја зголеми репресијата внатре и да ја прошири кризата надвор од границите, во регион каде секој погрешен потег лесно се претвора во поширока ескалација.
Знаците на нервоза се видливи и во воздухопловството и безбедносните протоколи. Според меѓународни извештаи, Иран издавал известувања за ограничувања во воздушниот простор, а дел од персоналот на една од клучните американски воздухопловни бази во регионот добил совет да се повлече поради зголемени тензии. Тоа се чекори што не се прават заради наслов, туку заради проценка дека реториката може да се претвори во акција.
За Европа и Балканот, темата не е далечна геополитика. Секое сериозно заострување меѓу САД и Иран традиционално создава притисок врз енергетските пазари, осигурувањето на транспортот и ризичните премии, а тоа лесно се преведува во ценовен и инфлаторен удар и во држави што немаат големи амортизери. Во такви услови, „веста“ дека егзекуциите се одложени може да звучи како олеснување, но сигналите за можна воена акција се токму спротивното: потсетник дека кризата е далеку од затворена, а неизвесноста само почнува да се мери во денови и недели.