Трамп направи хаос во цел свет, обичните граѓани допрва ќе го осетат

Во помалку од 48 часа, глобалната трговија доби уште една лекција дека непредвидливоста може да биде поскапа од самата царина. По одлуката на Врховниот суд на САД да ги поништи широките „итни“ тарифи воведени врз основа на IEEPA, администрацијата на Доналд Трамп најпрво најави универзална царина од 10% за увоз, а потоа ја крена на 15% – максимумот што го дозволува правната рамка на која се повика Белата куќа.

Ова не е само техничка расправа за тоа кој има овластување да удира даноци на граница. Судската блокада ја пресече „брзата лента“ на царинската политика, а одговорот на Трамп покажа дека целта останува иста: притисок преку тарифи, само со други правни алатки и со уште поголема дневна волатилност. Во таа волатилност влегуваат и преговорите со сојузниците: дел од договорите се веќе во процес на ратификација, дел се на маса, а дел се чуваат „во фиока“ додека не стане јасно што точно важи и колку ќе трае.

Во Европа, пораката е дека „трговскиот хаос“ повеќе не е само американска внатрешна дебата, туку ризик за целиот систем. Германскиот канцелар Фридрих Мерц предупреди дека постојаната неизвесност околу царините е „отров“ за економиите и најави усогласен европски настап во разговорите со Вашингтон. Во Европски парламент, пак, се отвора прашањето дали воопшто има смисла да се гласа за трговски договор додека САД менуваат царинска рамка „од ден за ден“: претседателот на Комитетот за меѓународна трговија предложи одложување на гласањето, токму затоа што условите и правната основа се разнишани од американските мерки.

Во Азија, каде што синџирите на снабдување се најгусто испреплетени со американскиот пазар, реакцијата е помалку политичка, а повеќе оперативна: компаниите пријавуваат финансиски удари, пренасочување на производството и дури повлекување од одделни линии, затоа што не можат да планираат цени и договори со стапка што се менува побрзо од транспортот преку океан. Таму, за многумина, проблем не е само 15% како бројка, туку фактот дека утре може да биде друга бројка, на друга основа, за други производи.

И тука доаѓаме до клучната точка од насловот: обичните граѓани не ја чувствуваат царината како геополитика, туку како сметка. Царините се данок на увоз, а данокот се „вградува“ во синџирот: од производител и шпедитер, преку трговец, до конечната цена на рафт. Дури и кога дел од фирмите привремено апсорбираат трошок за да не го изгубат пазарот, ефектот најчесто стигнува до купувачите со задоцнување – кога ќе се исцрпат старите залихи и ќе влезат новите набавки по нови услови. Во САД, анкетите што ги следат реакциите на јавноста веќе покажуваат растечки број граѓани кои ги поврзуваат тарифите со повисоки цени.

Сликата станува уште покомплицирана затоа што дел од царините остануваат во сила и по судската одлука, ако не се донесени преку IEEPA. Тоа се секторските царини за челик, алуминиум, дрво и автомобили, воведени преку други инструменти со образложение за национална безбедност. Таквата „мешавина“ создава два паралелни пазари: еден со универзална стапка и исклучоци, друг со секторски правила што ги удираат токму индустриите каде цената најбрзо се прелева во секојдневието – транспорт, градежништво, автомобилски компоненти.

Глобално, ефектот се гледа и во темпото на трговијата. Меѓународен монетарен фонд во јануарското ажурирање наведува дека растот на светската трговија со стоки се очекува да забави во 2026 година, со динамика што ја одразува и „појачаната“ трговска политика и преместувањето на токови поради неизвесност. Кога трговијата забавува, цената не е само во поскапени производи, туку и во помалку инвестиции, помалку нарачки и повеќе нервоза кај малите економии кои зависат од надворешни пазари.

За Македонија, ударот најчесто не доаѓа директно од американската царина, туку преку Европска унија и европските синџири на снабдување. Ако европските извозници кон САД се погодени со 15% за голем дел производи, тогаш под притисок влегуваат и нивните добавувачи, подизведувачи и логистички канали. Паралелно, ако царинскиот хаос креира нов бран инфлаторни притисоци во развиените економии, тие притисоци се „увезуваат“ преку цени на увозна стока, преку транспортни трошоци и преку валутни/финансиски очекувања. А за граѓаните, тоа се преведува на секојдневни категории: електроника, бела техника, автомобилски делови, па и прехранбени производи што имаат увозни компоненти во производството и пакувањето.

Проблемот со ваквата политика е што таа не создава само поскапување, туку создава услови во кои никој не може да планира. Денес 10%, утре 15%, задутре нова истрага и нова тарифа по друга основа. Во таква средина, државите се колебаат дали да продолжат со преговори или да ги стопираат, а компаниите се префрлаат на краткорочни одлуки: залихи, резервни добавувачи и повисоки маржи „за секој случај“. Токму тие „за секој случај“ маржи, на крај, најчесто ги плаќаат домаќинствата.