Труење со олово во Вареш: пет деца со олово во крвта, истрагата тапка

Во Вареш, мал рударски град во Босна и Херцеговина, здравствената тревога веќе не е локален инцидент туку растечка криза. На 6 февруари 2026 година, резултати од тестирања на повеќе од 100 жители покажале присуство на олово во крвта кај луѓе од различни делови на општината — не само во населбите што се споменуваат како најизложени, туку и кај граѓани од самиот центар на градот.

Според информациите објавени во регионалните медиуми, оловото било детектирано и кај лица кои живеат во близина на депонијата/јаловиштето поврзано со рудникот на DPM Метали, во Пржиќи и Даштанско, но и кај луѓе што не се од тие микро-локации. Особено вознемирувачко е што олово е најдено и кај пет деца помлади од шест години — аларм што ја поместува темата од „екологија“ во чиста јавноздравствена итност.

Случајот не почнува денес. Во декември 2025 година, првичните тестирања на 44 лица од различни возрасти покажале присуство на олово во крвта кај сите тестирани. Подоцна, девет лица биле тестирани приватно и наодите повторно ја потврдиле сериозноста. Новите мерења, според истите извори, откриваат дека кај дел од луѓето концентрациите одат драматично над референтните вредности — во некои случаи и десетици, па дури и стократно.

Институтот за здравје и безбедност на храна Зеница (во Зеница) во јавни изјави нагласува дека оловото е комплексен ризик бидејќи човечкиот организам нема физиолошка потреба од него и дека, според современата медицина, не постои „безбедна“ доза. Во пракса, тоа значи дека „ниски“ вредности не се комфорна зона, туку сигнал за изложеност што мора да се прекине — особено кога станува збор за деца.

Одговорот на институциите засега изгледа фрагментиран. По првите наоди, Федералното министерство за животна средина и туризам, според медиумски извештаи, наложило итен инспекциски надзор преку Федералната управа за инспекциски работи. Во Зеничко-добојскиот кантон, пак, ресорните власти најавиле мерки во рамки на надлежностите, со пораки дека причината мора да се најде и елиминира.

Во истите извештаи се појавуваат и важни детали што ја усложнуваат сликата. Аида Салчиновиќ, како надлежна за здравствениот дел на кантонско ниво, наведува дека од 44 примероци, кај 17 е забележана зголемена концентрација, но без знаци на акутно труење, како и дека населението моментално е без симптоми. Тоа е двојно чувствителна порака: од една страна, не смее да се релативизира ризикот; од друга, треба да се избегне паника и да се постави систем за следење и третман ако се јават симптоми, вклучително и терапија за детоксикација кога лекарите ќе проценат дека е потребна.

Во ваква ситуација, најмногу боде контрастот меѓу здравствените прашања и политичко-економската „нормалност“ што се одвива паралелно. Вршителот на должност градоначалник, Малик Ризвановиќ, изјавува дека здравјето ќе му биде приоритет ако го добие мандатот, но во исто време во јавност излегува информација дека компанијата доставила иницијатива за зголемување на концесискиот надомест до надлежните во кантонот — со договор, според неговиот исказ, плаќањето да оди ретроактивно од 1 јануари 2026 година. За дел од жителите, ваквата динамика изгледа како обид да се купи „социјален мир“ во момент кога прашањето е животно, а не финансиско.

Клучното прашање останува исто и по проширените тестирања: од каде доаѓа изложеноста? Во јавните изјави се споменуваат проверки на вода и сомнежи дека причината не е исклучиво во водоснабдувањето, што ги насочува сомнежите кон прашина, почва, депонии и транспорт на честички — класичен механизам кај средини со рударство и јаловишта. Ако оловото се појавува и кај жители од центарот, тогаш проблемот потенцијално не е „точкаст“ туку системски: движење на загадување низ воздух, урбана прашина, дворови, детски игралишта, па дури и локални синџири на храна.

Во таков сценарио, вонредната состојба не е симболичен чин туку управувачка алатка: овозможува брза мобилизација на здравствени екипи, масовен скрининг, привремени препораки за однесување (особено за деца и бремени жени), итна проценка на ризик по квартови и, ако мора, мерки за ограничување на пристап до критични зони. Но, според досегашните извештаи, Федерацијата БиХ и кантонските институции сè уште не понудиле јасна рамка: нема јавно објаснет план по денови и чекори, ниту јасно кажано дали обвинителството отвора истрага што би утврдила одговорност и евентуална немарност.

Дополнителна димензија е што, дури и под ваква сенка, во јавниот простор се споменуваат и нови рударски иницијативи во регионот, вклучително и планирано рударство на хром во сливот на Криваја. За граѓанските групи како УГ Фојничани Маглај, тоа е сигнал дека институциите имаат капацитет да „туркаат“ проекти, но не и да воспостават јасни граници кога станува збор за здравјето на населението.

Над сè, овој случај е тест за тоа дали воопшто постои функционална линија меѓу инвестициска политика и јавен интерес. Кога лабораториските резултати ќе покажат олово кај деца, јавноста не бара ПР-објаснувања и општи формулации, туку конкретни одговори: независни мерења на воздух/почва/прашина, јавна карта на ризик, обврзувачки рокови за санација и транспарентен мониторинг на здравствената состојба на населението. А најважното прашање — кој ќе ја преземе одговорноста ако се утврди дека ризикот бил предвидлив, а бил игнориран — допрва се отвора.