Skip to content
На 1 јануари, точно во 11:15 часот, во Златната сала на виенскиот Музикферајн, оркестарот што со децении го дефинира „виенскиот звук“ го стартува концертот што за многумина стана празничен часовник: штом почнат полките и валцерите, официјално почнува годината.
Денес оваа матинеа е глобален ТВ-настан: Виенската филхармонија наведува дека преносите преку телевизија и стриминг стигнуваат до околу 50 милиони гледачи во повеќе од 150 држави. Репертоарот, по правило, се врти околу династијата Штраус и нивните современици – комбинација од леснотија, носталгија и прецизно „мерен“ спектакл.
Пикантеријата што ретко се кажува во една реченица е дека оваа традиција не е „од секогаш“. Истата страница на филхармонијата потсетува дека оркестарот долго време ја игнорирал токму таа „највиенска“ музика – со страв дека ќе му го наруши угледот ако се врзе за „популарно“ во класичен контекст. Пресвртот доаѓа постепено, а клучната фигура е диригентот Клеменс Краус, кој уште меѓу 1929 и 1933 во Салцбург форматира концерти посветени на Штраус – модел што подоцна ќе стане матрица за новогодишната матинеа.
Почетокот, пак, е врзан за најмрачната епоха. Виенската филхармонија пишува дека првиот концерт од овој тип се случил на 31 декември 1939 и дека нето-приходот бил дониран во нацистичката кампања „Kriegswinterhilfswerk“, а од 1 јануари 1941 се одржува матинеа под наслов „Johann Strauss Concert“. Истовремено, истата институција признава дека концертите биле и инструментализирани за пропаганда преку тогашниот радиосистем.
По војната, формата се „нормализира“ и се претвора во бренд. Краус е заменет во 1946 и 1947 од Јозеф Крипс, потоа се враќа во 1948 по завршување на сојузничката диригентска забрана, а од 1955 до 1979 клучна ера прави концертмајсторот Вили Босковски – 25 изданија што го цементираат вкусот, темпото и гестовите што публиката денес ги препознава од прва. Од 1980, филхармонијата преминува на модел со „ѕвезди“ диригенти и избор на ново име речиси секоја година.
Една од причините зошто митот опстојува е што во живо е речиси недостижен. Поради екстремно голема побарувачка, билетите за трите традиционални концерти на крајот на годината се извлекуваат со ждрепка преку официјалната страница, а организаторот јавно советува да не се купува од секундарни платформи по надувани цени.
Другата „тајна состојка“ е сценографијата што изгледа како да е од филм – а е логистика со години. Градот Виена во архивска белешка посочува дека Сан Ремо со виенски цвеќари и градинари со децении го украсува Златниот салон и дека за таа цел годишно се користат околу 30.000 цветови и растенија. Во поновата фаза, филхармонијата наведува дека од 2015 декорацијата ја прави Градската градинарска служба на Виена.
Ако постои момент што ја спојува строгата класика со масовниот ритуал, тоа е „Радецки марш“. Виенската филхармонија во својот архивски текст наведува дека маршот првпат бил изведен на новогодишниот концерт на 1 јануари 1946, под диригентство на Јозеф Крипс, и дека тогаш бил ставен како прв бис – пред „Синиот Дунав“. Денес, токму тој бис е моментот кога салата „дише“ како стадион, а диригентот го контролира аплаузот како дел од партитурата.
Телевизијата ја направи традицијата планетарна. ORF наведува дека настанот го пренесува во светот од 1959 година, со повеќекамериско ТВ-продуцирање и дистрибуција во десетици држави, а терминот „11:15“ со години е фиксен за домашната публика и за меѓународните партнери.
Во 2026, диригент е Јаник Незе-Сеген, а официјалниот програм повторно го држи Штраус во центарот, но со внимателни „вметнувања“ што кажуваат каде оди традицијата: меѓу делата се најавени и композиции од Јозефине Вајнлих и Флоренс Прајс – сигнал дека новогодишниот концерт, без да го напушти валцерот, постепено си го проширува сопствениот канон.