Skip to content
Вечерта на 13 јануари, дел од православните христијани што се водат според Јулијанскиот календар ја пречекуваат Старата Нова година, а 14 јануари, во народниот говор најчесто наречен Василица, се врзува со три празници што се преклопуваат: Обрезание Господово, Свети Василиј Велики и Православна Нова година. Денот се слави и како домашна слава и именден, а во црквите се служи Василиева литургија.
За голем број семејства, обичаите за Василица се читаат преку трпезата и симболиката на „почетокот“: се крши погача или се меси мазник/баница со паричка, со верување дека оној што ќе ја добие ќе има среќа и бериќет во годината што доаѓа. Во оваа домашна, тивка димензија, празникот е практичен календар на надежта: ново парче облека „за цела година“, полна маса „за цела година“, добро слово „за цела година“.
Но Василица е и празник на гласноста. Во народната традиција таа паѓа во таканаречените Некрстени денови, периодот меѓу Божик и Водици, кога, според верувањата, светот е „попрозирен“ за нечисти сили и кога заедницата одговара со заштитни ритуали, бучава, оган и маски. Оттаму доаѓа и логиката на карневалското: не само веселба, туку и симболичко „бркање“ на лошото преку превртени улоги, гротеска и театар на улица.
Најпрепознатливиот јавен слој на празнувањето се василичарските поворки и драмски игри со маски, кои низ различни краеви имаат различни имиња: василичари, бабари, џамалари, сурваскаре и други локални варијанти, со заедничка цел – да се направи врева, да се разигра селото/маалото и да се „означи“ преминот во нов циклус. Возрасните се подготвуваат однапред со ѕвонци, клопотарци, тенеќиња и тапани, а во многу места ритуалот е јасно структуриран како народна драма со улоги и правила.
Паралелно, децата имаат свој празник. На Василица, како и на Бадник, групи деца одат по куќи и изговараат кратки благослови и честитки за „сурова“ (здрава) година, најчесто со скандирање и препознатливи извични формули. Со дренови или сливови прачки прават суровање – лесно потчукнување како симболична „вакцина“ за здравје и сила, насочено и кон луѓето и кон домашните животни, во логика на заедничка благосостојба.
Кога се зборува за Василица надвор од домашниот круг, Вевчани е најчестиот репер. Таму карневалот традиционално се одржува на 13 и 14 јануари, со маалска организација, свои „конаци“ и препознатливи традиционални ликови, а современиот слој на настанот го носи сатиричната маска што коментира актуелни личности и настани. Вевчанскиот карневал се промовира како настан со долг континуитет и во различни меѓународни претставувања се наведува членство во карневалските мрежи од 1993 година, што е дел од приказната за неговото позиционирање и надвор од локалната фолклорна рамка.
Овој празник, сепак, не е „само Вевчани“. Василичарската практика живее и во заедниците надвор од Македонија. Како пример, во Качарево во Србија, здруженија на Македонци организираат василичарски маскенбал и обреден оган, со песна, игра и ритуали што ја држат меморијата на обичајот функционална и во дијаспора. Таа линија е важна затоа што покажува дека Василица не е фиксиран музејски артефакт, туку механизам за припадност: празник што се пренесува со учество, не само со раскажување.
Во основата, Василица ги спојува двата јазици на заедницата. Црковниот јазик зборува за празникот како спомен на Свети Василиј Велики и црковниот календар на 1/14 јануари. Народниот јазик зборува за „нова година“ како момент кога се мести среќата, се бара бериќетот и се обезбедува здравјето, со ритуали што често имаат претхристијански корени, но се вклопиле во православниот ритам. Затоа и изгледа „шарено“: истовремено литургија и карневал, погача со паричка и маска со ѕвонци, домашна слава и јавна сатира.