Skip to content
Венецуела направи пресврт што пред само една деценија ќе звучеше како политичко светогрдие во Каракас: државата официјално ја олабавува, а во делови и ја демонтира монополската позиција на PDVSA и го отвора нафтениот сектор за приватни инвеститори, со нов закон потпишан од в.д. претседателката Делси Родригез. Реформата се продава како „рестарт“ на индустријата по години колапс, но нејзиниот тајминг ја кажува вистинската приказна: тоа е потег под геополитички притисок, во момент кога администрацијата на Доналд Трамп ја претвора венецуелската нафта во клучен безбедносен и економски трофеј.
Новиот закон, според објавените детали, им дава на приватните компании многу поголема оперативна автономија: можност директно да произведуваат и да ја комерцијализираат нафтата, да управуваат со проекти со далеку помалку „политичка рака“ врз секој чекор, а споровите да ги изнесуваат пред независна меѓународна арбитража наместо исклучиво пред домашните судови. Во пакет доаѓа и фискален „морков“: олеснети давачки и ограничување на ројалтијата, што е порака дека Каракас е подготвен да се откаже од дел од краткорочниот приход за да добие капитал, технологија и ритам на производство.
Токму тука се гледа цената на притисокот. Венецуела има најголеми докажани резерви на сурова нафта во светот, но индустријата е ослабена од хронично недоинвестирање, корупција и лошо управување, а санкциите од 2019 ја „запечатија“ изолацијата. Производството постепено се крева, но далеку од старите над 3 милиони барели дневно; проценките за 2025 варираат зависно од изворите, но поентата е иста: без големи пари и модерна логистика, резервите се статистика на хартија. Реформата признава дека државата веќе не може сама да ја „вози“ нафтената машина, па се обидува да ја префрли на приватен погон.
Но, ова не е класична либерализација во услови на стабилна демократија и силни институции. Реформата доаѓа по драматичен пресврт во односите со Вашингтон и отворени сигнали дека САД сакаат „нов режим“ на пристап до венецуелската нафта, вклучително и преку олеснување на санкциите и издавање општа лиценца што го проширува просторот за американски компании да работат и да тргуваат со венецуелска нафта. Во ист момент се пласира и наративот за мегаплан за реконструкција на индустријата вреден десетици милијарди долари, што практично значи: капиталот ќе дојде, но со правила напишани под туѓи услови.
Прашањето што Венецуела денес го става на коцка е суверенитетот, не како патетична флоскула, туку како конкретна економска моќ. Кога им дозволуваш на приватни компании да ја контролираат продажбата и да го извлекуваат приходот надвор од традиционалните државни канали, ти ја менуваш архитектурата на државата. Нафтата во Венецуела не е само ресурс, туку политички систем: со неа се плаќа социјален мир, се купуваат лојалности и се одржува власта. Ако тој проток се пренасочи, се менува и рамнотежата на моќта внатре.
Тука лежи и ризикот што инвеститорите го гледаат побрзо од политичарите. Во дел од извештаите се појавуваат различни читања за тоа колку точно државата останува „сопственик“ и контролор во заедничките проекти, што укажува на правна сива зона. Токму таквите недоречености се отров за голем капитал: денес можеш да влезеш со поволни услови, утре политичкиот ветер да се смени и истиот договор да стане спорен. Меѓународната арбитража е обид да се внесе доверба, но арбитражата не ја решава основната болест: институционална кревкост и политичка нестабилност.
Сето ова ја прави реформата повеќе лична карта на новата реалност отколку економски план. Венецуела отвора затоа што мора, не затоа што убедено се преобразува. А Трамп ја крева цената на тој „излез“ затоа што знае дека Каракас нема многу маневар: без олеснување на санкциите и без пристап до финансиски канали, секоја стратегија е лимитирана на преживување. Во таква позиција, „националниот интерес“ лесно станува параван за договор што ја префрла контролата од една политичка елита кон друга економска елита, често надвор од државата.
За светот ова е сигнал дека нафтата повторно станува валута на геополитичко дисциплинирање, а за малите земји, како Македонија, уште една потврда дека цената на горивата и инфлациските шокови не се пресметуваат само на берза, туку и во кабинети. Кога големите сили го редизајнираат пристапот до ресурсите, сметката секогаш стигнува и до периферијата.