Skip to content
Во земја што речиси сите ја носат дигиталната стварност во џеб, парадоксално звучи кога ќе се измери: алатки за генерирана вештачка интелигенција користат 45,4 проценти од младите (16–24), значително под европскиот просек од 63,8 проценти. На прв поглед, бројката може да се чита како уште еден индикатор дека „каснеме“ зад Европа. Но под површината, таа кажува нешто покомплицирано: кај нас интернетот е масовен, дигиталните навики се силни, но трансформацијата од „онлајн комуникација“ во „онлајн продуктивност“ се случува побавно и повеќе стихијно, отколку системски.
Европската слика е јасна: генеративната вештачка интелигенција прво ја освојува младоста, па потоа се прелева во пошироката популација. Во ЕУ, највисоки удели кај младите се регистрирани во Грција (83,5%), Естонија (82,8%) и Чешка (78,5%), додека дното го држат Романија (44,1%), Италија (47,2%) и Полска (49,3%). Македонија, со 45,4%, е блиску до тој „долен праг“ на Унијата, иако формално не е членка и стартните позиции ѝ се различни. Во регионот, пак, сликата е шарена и непријатна за нашата самоперцепција: Босна и Херцеговина е на 65,4%, Хрватска на 58,2%, Бугарија на 50%, Србија на 47%. Тоа е доволно за да падне тезата дека станува збор само за „богати против сиромашни“ или „ЕУ против Балкан“. Нешто друго прави разлика.
Кога ќе се погледне за што младите најчесто ја користат вештачката интелигенција, се гледа дека не станува збор само за играчка. Најчести се приватните цели (44,2%), потоа помош во образованието (39,3%), а професионалната употреба е 15,8%. Овие три полиња се како лакмус: приватната употреба покажува колку алатката станала нормален дел од секојдневието; образованието открива дали школството и студентскиот живот ја препознаваат практичната вредност; работата, пак, покажува дали младите ја користат ВИ како конкурентска предност, а не како кратенка за домашна задача.
Тука се појавува првата голема противречност на Македонија. Според државната статистика, пристапот и користењето интернет се високи: над девет од десет домаќинства имаат интернет, а огромен дел од населението користи интернет во континуитет. Значи, проблемот не може да се сведе на „немаме интернет“ или „немаме телефони“. Во такви услови, 45,4% ВИ кај младите сугерира дека бариерата е повеќе во знаењето, мотивацијата и контекстот, отколку во каблите и антените.
Втората нијанса е квалитетот и начинот на поврзување. Мобилниот интернет кај нас е силен, но фиксната инфраструктура и „брзата широкопојасна“ покриеност се постојан проблем. Во пракса, генеративната ВИ не е само „апликација“; таа е навика која бара стабилна врска, повеќе уреди, повеќе експериментирање и подолго време поминато во работа со текст, код, табели и материјали. Ако дигиталниот живот е сведок на кратки сесии, скролање и четување, ВИ останува „нешто што постои“, но не станува „нешто што се користи“.
Третата, и веројатно најболна точка, се дигиталните вештини. Во јавниот разговор кај нас, дигитализацијата често се меша со присуство на интернет и социјални мрежи. Но тоа е како да го мериш писменоста според тоа дали некој држи пенкало. Дигиталната писменост не е само да инсталираш апликација, туку да поставиш прашање, да провериш одговор, да исчистиш податоци, да оцениш ризик, да препознаеш халуцинација, да разликуваш факт од уверлива формулација. Токму на тоа поле Македонија традиционално има „скриена дупка“: интернетот е масовен, но употребата за учење, развој и работа не е пропорционална на присуството на мрежата.
Четвртиот слој е институционалната култура: што им покажува државата на младите кога зборува за дигитализација. Ако дигиталните услуги се ретки, фрагментирани или со слаб кориснички дизајн, довербата во „паметни системи“ не расте. Ако платформите се чувствуваат како бирократија пренесена на екран, младите учат дека „онлајн“ значи дополнителна мака, не олеснување. Во таков амбиент, генеративната ВИ тешко се вградува како сериозна алатка, затоа што целото општество испраќа порака дека технологијата најчесто е декор, а не сервис.
Има и уште една, недоволно кажана димензија: образованието. Генеративната ВИ во Европа се нормализира преку две паралелни траектории: студентите ја користат за учење и продукција, а институциите постепено создаваат правила и методи за употреба. Кај нас, дискусијата често оди во спротивен правец: од страв дека ВИ ќе „мами“, кон забрани, без да се создаде рамка како алатката да се користи легитимно и паметно. Резултатот е предвидлив: најспособните ученици и студенти ќе ја користат сепак, но без насока и без вештина за проверка, а поголемиот дел ќе остане на периферијата – исто како што во дигитализацијата на државата секогаш има „прва“ и „втора“ брзина.
Затоа разликата меѓу 45,4% и 63,8% не е само статистичка. Таа е разлика меѓу општество што ја внесува ВИ во навиките на учење и работа и општество што ја гледа како нова „апликација“ за приватна употреба, без јасен пат до продуктивност. А продуктивноста е местото каде се решаваат платите, конкурентноста и шансите на младите да останат дома. Кога ВИ кај младите не расте со брзина блиска до европската, тоа не значи дека младите се „помалку талентирани“. Почесто значи дека системот не им дава доволно причини, доволно рамки и доволно доверба да ја претворат технологијата во предност.
Во следните месеци ќе се зборува многу за „ВИ револуцијата“. Но суштинското прашање за Македонија е поинакво: дали ќе продолжиме да ја мериме дигитализацијата по број на корисници на интернет и по број на апликации, или ќе почнеме да ја мериме по тоа колку млади ја користат технологијата за да учат подобро, да работат побрзо и да бидат потешко заменливи на пазарот на трудот. А ако и понатаму се задржиме на симболиката, не е исклучено дека и овие 45,4% ќе почнат да личат на горна граница, наместо на почеток.