Зад тивката мисија на Виткоф и Кушнер се подготвува најтешкиот дел од договорот со Иран

Специјалниот претставник на американскиот претседател Доналд Трамп, Стив Виткоф, и Џаред Кушнер посетиле нуклеарна лабораторија во Тенеси, каде што се консултирале со експерти кои би можеле да бидат вклучени во евентуалните преговори со Иран. Посетата на Националната лабораторија „Оук Риџ“ доаѓа во момент кога Вашингтон и Техеран се обидуваат да го дефинираат најчувствителниот дел од можен договор – контролата, ограничувањето и проверката на иранската нуклеарна програма.

Според информациите објавени од меѓународните агенции, американската страна веќе подготвува тимови од нуклеарни експерти кои би имале задача да разработат механизам за верификација доколку биде постигнат политички договор. Тоа значи дека разговорите веќе не се движат само околу општата формула дека Иран не смее да развие нуклеарно оружје, туку околу практичните прашања: што ќе се случи со збогатениот ураниум, кој ќе го надгледува процесот, како ќе се ограничува идното збогатување и каква улога ќе има Меѓународната агенција за атомска енергија.

Во дипломатска смисла, ова е фаза во која се тестира дали политичките изјави можат да се претворат во технички изводлив договор. Трамп во изминатите недели тврдеше дека Иран прифатил да не развива нуклеарно оружје, но токму експертскиот дел е најтешкиот сегмент од секој ваков договор. Без проверлив систем за инспекции, без јасен статус на постојните резерви на високо збогатен ураниум и без механизам за ограничување на идното збогатување, политичкиот договор би останал само декларација.

Американските медиуми објавија дека во игра е можен меморандум од 60 дена, кој би опфатил продолжување на примирјето, отворање на Ормускиот Теснец, прашања поврзани со иранската нафта и разговори за постојните резерви на збогатен ураниум. Таквата рамка, ако биде потврдена, би била привремено решение со цел да се спречи нова ескалација додека се преговара за подолгорочен договор.

Клучното прашање останува довербата. Иран инсистира дека неговата нуклеарна програма е за мирољубиви цели, додека САД бараат гаранции дека Техеран нема да може да развие нуклеарно оружје. Според МААЕ, Иран е единствената држава без нуклеарно оружје потписничка на Договорот за неширење нуклеарно оружје која произвела и акумулирала ураниум збогатен до 60 проценти, што е една од причините поради кои Вашингтон бара силен систем на контрола.

Паралелно со дипломатските сигнали, ситуацијата на терен останува нестабилна. Последните инциденти во Заливот, меѓусебните обвинувања за кршење на примирјето и нападите врз воени и надзорни објекти покажуваат дека просторот за договор е тесен, а ризикот од нова ескалација висок. Во таква атмосфера, улогата на експертите станува клучна затоа што тие треба да одговорат на прашањето што политичарите најчесто го оставаат отворено – како точно ќе се провери дали договорот се почитува.