Зошто МПЦ уште го кориси стариот календар?

Секој јануари, кога дел од православните верници го слават Божиќ на 7 јануари, повторно се отвора истото прашање: зошто „доцни“ празникот и зошто некои цркви и натаму го држат стариот календар. На површината тоа изгледа како ситна разлика од 13 дена, но под неа се насобрани вековни навики, црковна политика, државни интереси и сосема мерливи економски ефекти.

Календарската приказна почнува со јулијанскиот календар, кој во христијанската традиција долго време бил практичната рамка за празници и постови. Со текот на вековите, тој „одлепил“ од сончевата година, па западниот свет во 1582 година прифатил реформа што ќе стане позната како грегоријански календар.

Многу држави постепено го усвоиле новиот систем за администрација, трговија и образование. Но Црквата не е министерство, а литургискиот ритам не се менува како службен печат. Во православниот свет, календарот не е догма, туку договор за ред и заедничко празнување, и токму затоа секоја промена станува тест за доверба и единство.

Обидот за усогласување дошол по Првата светска војна. Во 1923 година, на меѓуправославни разговори во Константинопол се отвори прашањето за календарска реформа и се предложи т.н. „ревидиран јулијански“ календар, кој за фиксните празници во практика се поклопува со грегоријанскиот во долг период. Дел од помесните православни цркви преминаа на оваа шема за неподвижните празници, со цел да се намали судирот меѓу црковниот и граѓанскиот календар. Други, пак, не ја прифатија промената или ја одложија, плашејќи се дека ќе отворат внатрешни поделби, особено во средини каде што Црквата е силен столб на националниот идентитет.

Зошто некои цркви останаа на стариот календар? Прво, од пастирски причини. Кога во заедницата постои значаен отпор, промената може да произведе раскол што ќе трае со децении. Историскиот пример со движењата на „старокалендарци“ во делови од грчкиот и романскиот простор служи како предупредување дека календарот лесно се претвора во симбол за „верност“ и „предавство“, иако суштината на верата не се менува со датумот. Второ, од политичко-културни причини. Во некои општества, задржувањето на јулијанскиот календар се чита како отпор кон „западни“ модели и како продолжување на историска линија што не се преговара. Трето, од практични причини на меѓуцрковна координација: дури и црквите што го прифатиле новиот стил за фиксни празници, речиси насекаде го задржале стариот пасхален пресмет за Велигден, за да не се наруши заедничкиот ритам на подвижниот циклус.

Која е „потребата“ од ова денес? За црквите што останале на стариот календар, потребата е пред сè социјална и институционална: да се зачува внатрешната кохезија и да не се отвора фронт што не носи духовна добивка, а носи ризик од трајни поделби. За црквите што се на нов стил за фиксните празници, потребата е практична: да се олесни животот на верниците во држави што одамна функционираат по граѓанскиот календар, без постојана „двократност“ во семејствата, училиштата и работните места. Во реалност, православниот свет живее со компромис: различни датуми за Божиќ во дел од традициите, но стремеж да се задржи барем еден заеднички „ритам“ за Велигден и клучните подвижни празници.

Економските импликации се потценети, затоа што се распоредени во мали, но бројни ефекти. Кога 7 јануари е неработен ден, тоа директно влијае врз продуктивноста и организацијата на трудот, особено во индустрии што зависат од континуитет. Во Русија, на пример, Божиќ на 7 јануари е вграден во поширок блок новогодишни неработни денови, што создава долга пауза во деловните процеси, со трошоци за работодавачите, но и со силен импулс за малопродажба, угостителство и патувања. Во Србија, 7 јануари е јасно означен како неработен ден, што бара прилагодување на банкарски и јавни услуги, рокови и логистика.

Потоа доаѓа „двосезонската“ потрошувачка. Во земји и дијаспори каде што коегзистираат 25 декември и 7 јануари, трговците и услугите добиваат две празнични криви: маркетинг, подароци, семејни собири, угостителски резервации, зголемена мобилност. За дел од домаќинствата, тоа значи и повисок трошок, затоа што празнувањето се повторува или се продолжува. За туристичките центри, пак, значи дополнителен „бран“ во јануари, надвор од класичниот западен пик. Религиозниот туризам и локалните обичаи, од бадникови огнови до масовни литургии, создаваат концентрирана побарувачка за транспорт, храна, сместување и ситни услуги токму во период кога инаку има сезонска празнина.

Во Северна Македонија, Божиќ по јулијанскиот календар е дел од јавниот ритам: богослужби низ храмовите, традиции во домовите и државни одлуки за неработни денови. Земјата, како и повеќето во регионот, административно и економски работи по граѓанскиот календар, но културно и празнично носи паралелна временска линија што влијае на распоредите, трговијата и мобилноста. Во практична смисла, „стариот календар“ не е само датум во црковен календар, туку фактор во планирање на работна сила, школски паузи, патни гужви и викенд-економија.

Календарската разлика нема брзо да исчезне, затоа што не зависи само од астрономија, туку од консензус. А консензусот во Православието се гради бавно, преку доверба меѓу црквите и преку проценка дали придобивката од усогласување е поголема од ризикот од нови поделби. До тогаш, старото и новото време ќе продолжат да се преклопуваат во истите улици, истите семејства и истите пазари, секое со своја симболика и со своја цена.