Skip to content
На почетокот на 2026, премиерот Христијан Мицкоски излезе со порака што звучи како одамна подготвена парола за новогодишен старт: образованието ќе било „врвен приоритет“, државата морала да влезе барем со еден универзитет во првите 1.000 на Шангајската листа, а професорите требало да пишуваат „осум до десет пати“ повеќе трудови во меѓународни списанија.
Проблемот не е во целта. Проблемот е во времето, тонот и кредибилитетот на говорникот. Затоа што истата таа држава со години гледа како универзитетите пропаѓаат под партизација, „вработувања по мера“ и административна симулација на квалитет, додека младите истражувачи бегаат од систем што им нуди тендерска логика наместо академска меритократија. И кога премиерот ќе се појави со „Шангај“ како божемна мерка за успех, логично е да се постави прашањето: што точно чекал до сега, и што нуди освен уште една трка по бројки?
Мицкоски во изјавите наведува дека парите за научно-истражувачки проекти се зголемиле од 340 милиони денари во 2023 на околу 680 милиони во 2024 и 2025, а за 2026 се планирале над 770 милиони денари, со признание дека „не е доволно“. Само што зголемувањето на буџетска линија не е автоматски зголемување на квалитетот. Ако истиот систем ги распределува средствата низ нетранспарентни комисии, со затворени кругови и со однапред „прочитани“ резултати, тогаш повисоката сума само произведува повисоки очекувања и поголеми разочарувања. На крај, не влегуваат на листи институциите што трошат повеќе, туку институциите што функционираат по правила.
Тука се отвора најчувствителната точка: кога премиерот зборува за „професионален однос“ во образованието, дали има право да глуми арбитер на етика, ако и самиот со години е дел од јавна полемика за тоа како ја градел академската кариера? Во 2018, Мицкоски јавно изјави дека имал можност „еден семестар да соработува“ со својот татко и дека е горд на тоа. Во 2024, пак, според медиумски пренос, во интервју негирал дека бил асистент кај татко му, по што беа вадени стари изјави каде што признава дека бил „семестарот дел од асистентскиот тим“ кај својот родител.
Дури и ако станува збор за „само еден семестар“, суштината не е во календарот, туку во принципот. Во држава каде што академскиот систем е хронично ранлив на непотизам и партиска селекција, секој ваков пример – па и кога е формално дозволен – остава трага на недоверба. А недовербата е најскапата валута во науката: таа ги брка талентите и ги прави реформите да звучат како ПР-операција.
Официјалната биографија на Машинскиот факултет потврдува дека Мицкоски се вработил како помлад асистент (2002–2004) и потоа како асистент од 2004 година наваму, што значи дека академската патека му е реална и долга.
Но токму затоа прашањето станува поостро: ако си во системот две децении, ако си „внатре“ и ги знаеш механизмите, тогаш кога зборуваш за наука не е доволно да кажеш „пишувајте 10 пати повеќе“.
Треба да кажеш како ќе го скршиш кругот на „наши комисии“, како ќе ја направиш конкуренцијата фер, како ќе ги тргнеш влијанијата од изборите во звања, како ќе се санкционира плагијат и фабрикувана продукција, и како ќе се заштитат младите научници од уцените на катедри што се однесуваат како приватни фирми.
Во спротивно, „Шангајската листа“ станува згоден политички плакат: доволно висок за да изгледа визионерски, доволно далечен за да не бара одговорност утре, и доволно технички за да ја замени суштината со метрика. А суштината, во Македонија, одамна не е колку трудови ќе се напишат, туку кој и под кои правила ќе добие шанса да ги напише, да ги објави и да остане тука.
Ако премиерот навистина сака професионален однос во образованието, првиот тест не е бројката „770 милиони“ или „10 пати повеќе трудови“, туку храброста да воведе строги механизми против конфликт на интереси и непотизам – и да ги направи мерка што важи за сите, без исклучок. Во спротивно, јавноста ќе продолжи да го чита неговиот „академски повик“ како доцна лична легитимација, а не како вистинска реформа.