Skip to content
Марко Бислимоски си заминува од чело на Регулаторната комисија за енергетика по осум години, во момент кога енергетскиот систем сè уште ги чувствува последиците од најголемата европска енергетска криза во поновата историја. Неговото име за јавноста стана синоним за сметки за струја, блок-тарифи и „евтина тарифа“, но и за редок пример на технократ кој настојуваше сложени енергетски политики да ги преточи во јасни објаснувања за граѓаните. Зад формалната оставка стои биографија на човек кој ги помина сите скалила во секторот и институција што во негово време се обиде да биде амортизер меѓу суровиот пазар и домашниот буџет.
Технократ кој ја разбира и струјата и економијата
За разлика од многу кадровски решенија во клучни институции, Бислимоски не влезе во РКЕ како партиско-политички протагонист. По професија електро-инижинер, со сериозни познавања од економијата. Ретка комбинација што му овозможи истовремено да ги разбира и сметките на домаќинствата и физиката на мрежата.
Кога во 2018 година беше предложен и избран за претседател на Комисијата, го донесе со себе токму тоа искуство од „машинската соба“ на институцијата. Дополнително, изборот за претседател на Бордот на регулатори во рамки на Енергетската заедница му ја зацврсти улогата во регионален контекст, каде македонската регулатива честопати служеше како пример за мали држави со либерализиран пазар. Во стилот на јавна комуникација, Бислимоски настојуваше да делува како класичен технократ: без големи политички изјави, без партиски тон, со фокус на бројки, методологии и тарифни модели.
Токму овој профил, човек кој ја познава институцијата одвнатре, издигнат над дневната политика, му овозможи (до денес) да преживее промени на влади и политички констелации, задржувајќи се на позиција од која, барем во јавниот наратив, настојуваше да делува „од далечина“ од партиите.
Стабилноста на цените како политичка и социјална мисија
Во периодот 2021–2023 цените на струјата и гасот на берзите драматично скокаа, а јавноста очекуваше неколкукратно зголемување на сметките. Во овој контекст, РКЕ под раководство на Бислимоски ја презеде непопуларната и тешка улога да каже колку навистина ќе поскапи струјата и по кој модел ќе се распредели ударот.
Стратегијата што се разви во тој период имаше јасна логика: да не се дозволи ценовен шок за домаќинствата, особено во најниските потрошувачки разреди, и да се избегне сценарио во кое сиромашните плаќаат цена за глобалните турбуленции. Зад секој прес што соопштуваше „нема ценовен шок“ стоеја долги преговори меѓу државата, снабдувачите и операторите, процес во кој Бислимоски ја играше улогата на медијатор кој треба да „преведе“ сурова пазарна реалност во политички и социјално одржлива цена.
За јавноста, тоа значеше дека и во најлошите години сметките не експлодираа онака како што се случуваше во некои други држави. За Регулаторната, пак, значеше постојано влечење линија меѓу ризикот да „задуши“ компании со прениски тарифи и опасноста да ги фрли домаќинствата во енергетска сиромаштија.
Евтината тарифа и блок-тарифите: праведност наместо рамни поскапувања
Највидливата реформа што јавноста ја поврзува со Бислимоски се блок-тарифите и модифицираната евтина тарифа. Токму тука се гледа типичниот технократски пристап. Наместо рамно зголемување за сите, беше избран модел во кој се прави разлика меѓу ниска, средна и енормна потрошувачка.
Блок-тарифите не се измислени во ходник, туку беа подготвувани во соработка со Електротехничкиот и Машинскиот факултет. Клучниот принцип беше едноставен, но политички чувствителен: најмногу да плаќаат оние што трошат најмногу. Во јавните настапи Бислимоски често посочуваше дека мал број домаќинства со огромна потрошувачка прават непропорционално голем дел од вкупната потрошувачка и дека токму тие треба да плаќаат блиску до пазарната цена.
Истовремено, задржувањето на евтината тарифа, без ограничување на количината, беше клучна политичка и социјална порака. Македонија, во тој момент, практично стана пример во регионот каде блок-тарифите се применуваат само на скапиот дел од сметката, додека евтината тарифа останува „света“ за заштита на стандардот. Ова го намали ударот врз најранливите и ја покажа регулаторната филозофија: не сите да платат подеднакво, туку секој според реалниот опсег на потрошувачка.
Транспарентност и јавна комуникација како дел од мандатот
Една од клучните разлики меѓу „старите“ регулатори и моделот што го наметна Бислимоски е сфаќањето дека работата на Комисијата не завршува со донесување на одлуката, туку со нејзино објаснување. Во периодот на блок-тарифи, РКЕ не се криеше зад неразбирливи PDF-одлуки објавени на веб-страница, туку излегуваше на јавни расправи, прес-конференции и интервјуа на кои се објаснуваа причините, формулите и ефектите.
Бислимоски редовно беше присутен во медиумите, често со графици и примери за домаќинство со одредена потрошувачка, за да покаже колку ќе плати во првиот, вториот или третиот блок. Тој го презеде на себе непопуларниот дел од комуникацијата, да објаснува зошто нешто поскапува, наместо да се крие зад Владата или зад енергетските компании. Дури и во моменти кога граѓаните протестираа поради високи сметки, неговата реакција не беше да ја префрли вината, туку да ги повика да ги проверат броилата, да ја следат сопствената потрошувачка и да бараат корекции ако има несогласувања.
Балансирање меѓу политиката и пазарот
Формално, Регулаторната комисија е независно тело, но претседателот се избира во Собранието на предлог на Владата, конститутивен парадокс кој секогаш ја поткопува идејата за целосна автономија. Во таков систем, претседателот мора да балансира меѓу политичките очекувања на Владата, притисоците од опозицијата, интересите на големите компании и реалните потреби на граѓаните.
Во јавноста, Бислимоски настапуваше како човек кој свесно избегнува партиско позиционирање. Политички припаѓа на социјалдемократскиот блок, но тој ретко влегуваше во директни политички полемики, а кога тоа се случуваше, најчесто беше во форма на отпор кон екстремни барања за поскапувања или драматични промени. Често се позиционираше како „глас против поскапувањата“, посебно кога имаше барања за повисоки тарифи за домаќинствата, објаснувајќи дека системот може да издржи и без такви удари врз стандардот.
Овој технократски тон, со јавно препознаено залагање за стабилни сметки, му дозволи да остане релевантен во различни политички фази. Прашањето што денес се отвора е дали токму ваквите фигури се единствениот реален пат за „релативна независност“ на регулаторите во систем во кој партиите не се спремни да се откажат од влијание.
Оставката, „прогонот“ и прашањето за политички притисок
Оставката на Бислимоски не доаѓа во празен вакуум, туку непосредно по кривична пријава од Управата за финансиска полиција за наводна злоупотреба на службената должност. Според пријавата, Регулаторна задоцнила да ја одземе лиценцата на Тритерол Петрол, па компанијата во меѓувреме продолжила да работи и да учествува на јавни набавки, што надлежните органи го толкуваат како нанесување штета врз јавниот интерес.
Формално-правно, во јавноста е презентирано обвинение кое треба да го оцени обвинителството и судот. Но, политички, пораката е поинаква: човек кој осум години ја водел една од најважните економски институции си заминува среде втор мандат, веднаш по јавно експониран случај. Дел од јавноста ќе го чита тоа како чин на лична и институционална одговорност од типот „не останувам на функција додека се води истрага за мене“. Друг дел ќе види изнудена оставка под притисок на власта, која сака брз сигнал дека реагира на скандали, без да почека развој на постапката.
Во своите реакции, Бислимоски дава до знаење дека е подготвен да соработува со институциите и дека одлуките на РКЕ се засновани на закон. Од оваа перспектива, случајот може да се чита и како типичен пример за тоа како технократ кој долго време им служи на јавниот интерес може, во одреден момент, да стане колатерална жртва на политичката потреба за „примерно казнување“. Токму тука се отвора клучната дилема: дали оставката е чин на одговорност или резултат на политички прогон, и дали регулаторите можат да бидат навистина независни ако секогаш висат над бездна на можен притисок и дискредитација.
Бислимоски како модел и границите на ваквиот модел
Ако го анализираме неговото дејствување како претседател на РКЕ, Бислимоски може да се профилира како модел за успешен регулатор-менаџер во македонски услови. Тој речиси цела деценија:
– воведуваше и бранеше блок-тарифни модели кои го штитат основниот стандард на домаќинствата;
– го минимизираше ударот од глобалната енергетска криза врз сметките на граѓаните;
– ја отвори Регулаторната кон јавноста, со редовни објаснувања, настапи и подготвеност да одговара на непријатни прашања.
Ова се карактеристики кои ретко се гледаат во други сектори, особено каде регулаторите често се невидливи, а одлуките се донесуваат тивко и без објаснување. Во тој смисол, Бислимоски покажува како може да изгледа една технократска фигура која сериозно го сфаќа јавниот интерес и јавната одговорност.
Но, токму неговиот пример ги осветлува и границите на тој модел. Додека системот останува организиран така што политичките центри на моќ ги предлагат и менуваат регулаторите, а бизнис-интересите имаат силен стимул да влијаат врз одлуките, независноста останува кревка и персонализирана. Случајот „Тритерол Петрол“ покажува колку е опасно кога клучните процедури, како одземање лиценца, не се целосно автоматизирани, дигитализирани и ослободени од толкувачки простор.
Долгорочно, вистинската реформа на енергетскиот еко-систем во Македонија мора да оди подлабоко од смена на поединечни лица. Потребни се јасни, тешко променливи правила за мандати и разрешувања на регулатори; транспарентни, онлајн процедури за лиценци, надзор и тарифи; и обврзувачки јавни расправи пред клучни одлуки. Дури во таков систем, фигура каква што е Марко Бислимоски ќе може да функционира не како исклучок, туку како правило, односно како технократ кој работи во институционална рамка што го штити јавниот интерес од стегите на политичките и бизнис-центрите на моќ.