Русија и Кина – тандем, Македонија – запад

ПРОМЕНЕТА ГЕОПОЛИТИЧКА РАМКА: „КОЈ, ШТО, КАДЕ, КОГА, ЗОШТО, КАКО“

Русија и Кина градат блок што сè поотворено ја предизвикува западната безбедносна и економска архитектура, а на Западниот Балкан повторно се отвора старото прашање „на која страна“ – со таа разлика што денес „балансирањето“ за мали демократии како Македонија станува опасна илузија. Клучното „кој“ и „што“ се јасни: Москва и Пекинг, секој со свои мотиви и инструменти, ја продлабочуваат координацијата; „каде“ е очигледно – од украинскиот фронт и евроатлантскиот простор до нашата периферија; „кога“ е сега, во период на продолжена војна и санкциски режими; „зошто“ е стратегиско – да се намали западната моќ на одвраќање и да се прошири влијанието; „како“ – преку технологија, индустриски ланци, енергија, инвестиции и информациска војна.

КИНЕСКА ИНДУСТРИСКА ПОДДРШКА И РУСКА ОДБРАНБЕНА ОДРЖЛИВОСТ

Тезата дека се создава континентален воено-технолошки тандем се поткрепува со аргументи дека Кина, иако официјално одржува реторика на неутралност, практично овозможува руската одбранбена индустрија да ја надмине ограниченоста од санкциите преку пристап до критични компоненти и машински алати.

Во еден таков опис, Кина не ја заменува Русија во воената доктрина и оперативната употреба, туку ја „храни“ со индустриски ресурси и технолошка инфраструктура, правејќи ја руската стратегија поодржлива во долг рок.

Дури и кога ваквите тврдења се изнесуваат како аналитички заклучоци, нивната суштина е важна за Балканот: кога големите сили градат паралелни мрежи за снабдување, технологија и влијание, сивите зони се првите што стануваат терен за тестирање на притисокот.

ШТО ЗНАЧИ „КОНТИНЕНТАЛЕН БЛОК“: ФУНКЦИОНАЛНА ПОВРЗАНОСТ, НЕ НУЖНО ФОРМАЛЕН СОЈУЗ

„Континентален блок“ во оваа смисла не е нужно формален сојуз со потпишан договор, туку функционална поврзаност: Русија носи воена моќ и готовност за ризик, Кина носи индустриски капацитет, финансиска тежина и способност да создава економска зависност.

Тоа е модел што може да се шири и надвор од Европа преку извоз на оружје, технологии, обуки и долгорочни договори што создаваат инфраструктура на влијание.

Од перспектива на Западот, проблемот не е само во една конкретна испорака или конкретен проект, туку во постепеното менување на рамнотежата: санкциите губат острина, а стратегиската неизвесност расте.

БАЛКАНОТ КАКО ТЕСТ-ТЕРЕН: НЕУТРАЛНОСТА НАСПРОТИ ЧЛЕНСТВА И ОБВРСКИ

Кога таквата динамика ќе се приближи до Балканот, логиката на „неутралност“ се судира со реалноста на членствата, зависностите и безбедносните обврски. Западен Балкан одамна е опишуван како регион што ниту САД ниту Европската Унија не можат да си дозволат да го игнорираат или да го „погрешат“, затоа што тензиите остануваат високи и цената на лошо калибрирана политика е голема.

Во истиот дух се нагласува дека Вашингтон и Брисел мора да работат заедно и да ги користат сопствените предности за да го приоритизираат демократскиот развој, економскиот раст и усогласувањето со Западот.

РУСИЈА И КИНА ВО РЕГИОНОТ: РАЗЛИЧНИ МЕТОДИ, КОМПЛЕМЕНТАРЕН ЕФЕКТ

Влијанието на Москва и Пекинг во регионот не е исто по форма, но е комплементарно по ефект. Русија традиционално се потпира на политичко мешање, енергетски лостови и дезинформациски наративи, користејќи медиумски платформи и локални актери за да создаде сомнеж во евроатлантските институции и да произведе чувство дека „Западот е далечен“, „ЕУ е немоќна“ или „НАТО е провокација“. Во ваков пристап целта не мора да биде веднаш „промена на режим“, туку одржување на статус кво на нерешени прашања што го забавуваат членството во ЕУ и ја трошат политичката енергија на државите.

Кина, пак, многу почесто настапува преку економија и инфраструктура: кредити, патишта, железници, дигитална опрема, индустриски паркови и договори што на хартија звучат како развојна шанса, но во пракса можат да носат нетранспарентност, зависност од добавувач и политичка цена што доаѓа подоцна.

Токму затоа, во западните препораки за регионот паралелно се појавуваат три линии: намалување на зависноста од руската енергија, контрирање на дезинформациите и нудење кредибилни алтернативи за инвестиции и безбедносна соработка, наместо вакуум што го пополнуваат други.

Кина и транспортните коридори низ Балканот

ИЛУЗИЈАТА НА „БАЛАНСИРАЊЕ“: ОД ДВОУМЕЊЕ ДО РАНЛИВОСТ

Во ваква средина, „балансирањето“ добива двосмислена форма: политички декларации за европски пат, а во пракса толеранција кон дезинформациски екосистем; јавна поддршка за НАТО, а потивко одложување на безбедносни реформи; зборување за ЕУ стандарди, а зад затворени врати одржување на клиентелистички структури.

Ова е критичната точка на тезата: за малите демократии, двоумењето не завршува како „мудра неутралност“, туку како ранливост што ја користат посилните актери. Не се избира страна само со геополитичка реторика, туку со тоа кому му се доверува критичната инфраструктура, кои наративи се пуштаат да доминираат во јавноста, како се регулираат финансиските текови и дали институциите имаат капацитет да одолеат на притисок.

МАКЕДОНИЈА ВО НАТО: ОБВРСКИ, СТАНДАРДИ И „ОТВОРЕНИ ВРАТИ“

Македонија, како членка на НАТО и кандидат за ЕУ, има уште помал маневарски простор за геополитичко двоумење. Самото членство во Алијансата значи обврска за заедничка безбедност, размена на доверливи информации и усогласување со заеднички стандарди. НАТО во својата политика на „отворени врати“, заснована на член 10 од основниот договор, нагласува дека поканата за членство е одлука по консензус на сите сојузници и дека „ниедна трета земја“ нема право на збор во таа одлука.

Во превод на балкански јазик: сферата на влијание не е формална категорија што треба да ја прифатиме како судбина, туку прашање на политичка решителност и институционална зрелост.

ЕУ И НАТО ЗА БАЛКАНОТ: СТАБИЛНОСТ СО ДЕМОКРАТИЈА, НЕ „ПРАЗНА“ СТАБИЛНОСТ

Слична линија на размислување се гледа и во рамката на координираниот пристап на ЕУ и НАТО кон Западниот Балкан, каде што уште пред две децении се дефинира заедничка визија: самоодржлива стабилност заснована на демократски и ефикасни владини структури и одржлива пазарна економија, со приближување кон европските и евроатлантските структури.

Во истиот документ се признава дека, и покрај напредокот, реформите често се бавни, економиите тешко се опоравуваат, а организираниот криминал и корупцијата ги поткопуваат државите. Тоа е поентата што денес е уште поактуелна: стабилноста без демократија создава празен простор во кој надворешното влијание расте лесно и евтино.

Мапа на Балканот со НАТО и не-НАТО членки

РИЗИЦИ ОД „ПРЕМОЛЧЕНО“ НАВАЛУВАЊЕ: ХИБРИДНИ ЗАКАНИ И ЕКОНОМСКИ УДАРИ

Тука се отвора втората теза: за Македонија, секое „премолчено“ навалување кон Москва или Пекинг не е невина дипломатска игра, туку акумулација на ризици. Безбедносниот ризик е најочигледен во хибридните закани: дезинформации што ја поларизираат јавноста, сајбер-напади врз институции, притисок врз медиуми и невладини организации, како и обиди за компромитација на критични системи.

Економскиот ризик е подеднакво конкретен: инвестициска неизвесност, изложеност на санкциски режими, зависност од еден добавувач за клучна опрема, или договори што создаваат долгорочни финансиски обврски без транспарентна проценка на трошоци и корист.

Кога економијата на една држава најсилно се врзува за европскиот пазар, секое политичко „играње на две столици“ може брзо да се претвори во казна што ја плаќаат фирмите и граѓаните.

КАКО „ЗАПАДНАТА ОРИЕНТАЦИЈА“ ДА БИДЕ ОТПОРНА: ИНСТИТУЦИИ, ПРАВО И МЕДИУМИ

Третата теза е, всушност, практично прашање: не „дали“ Македонија е западна страна, туку „како“ таа ориентација да стане отпорна, мерлива и видлива.

Во анализите за регионот се повторуваат неколку точки што звучат технички, но се суштински политички: владеење на правото, борба против корупцијата, независни институции и медиумска слобода. Без нив, надворешното влијание наоѓа природни канали преку државно заробување, клиентелизам и контролирани медиумски наративи. Кога институциите се слаби, секоја геополитика станува внатрешна политика, а секој тендер станува безбедносно прашање.

КОНКРЕТНИ ЗАПАДНИ АЛАТКИ: ЕНЕРГЕТСКА СИГУРНОСТ, ИНВЕСТИЦИИ, ОТПОР НА ДЕЗИНФОРМАЦИИ

Една од најконкретните препораки за западниот пристап кон Западниот Балкан е да се намали рускиот и кинескиот простор преку комбинација од енергетска сигурност, економска алтернатива и отпор на информациска војна.

Тоа значи дека „западната ориентација“ не се докажува со декларации, туку со избори: диверзификација на енергенсите и инфраструктурата, транспарентни јавни набавки за дигитална опрема, јасни правила за странско финансирање, градење капацитети за проверка на факти и медиумска писменост надвор од главните градови, како и поцврста регионална безбедносна соработка.

КРИТИКА НА „СТАБИЛОКРАТИЈА“: ЗОШТО ВНАТРЕШНИТЕ СЛАБОСТИ СЕ ГЕОПОЛИТИЧКИ РИЗИК

Во таа насока, важен е и аргументот дека западната политика не смее да се задоволи со „мир на хартија“ и лидери што нудат краткорочна тишина. Во пристапот што ја критикува „стабилократијата“, се нагласува дека децении инвестиции и помош не успеале да спречат државно заробување, еколошка деградација и иселување, и дека новата рамка мора да се потпре на граѓанското општество и локалната сопственост, како и на транспарентен економски екосистем што ги задржува младите и отвора диверзифицирани можности.

Ова е директно релевантно за Македонија: ако најголемиот стратешки ресурс се луѓето, тогаш корупцијата, клиентелизмот и дезинформациите не се само „внатрешни проблеми“, туку слабости што ја намалуваат државната отпорност во време на геополитички судир.

ПОДДРШКАТА ЗА УКРАИНА КАКО СИГНАЛ: ИНВЕСТИТОРИ, СОЈУЗНИЦИ, ГРАЃАНИ

Поддршката за Украина и усогласувањето со демократските стандарди не се симболика, туку сигнал до инвеститорите, сојузниците и сопствените граѓани дека државата ја разбира линијата меѓу агресија и одбрана, меѓу авторитарен модел и институционална демократија.

Балканот, историски, плаќал висока цена кога „големите“ се договарале, а „малите“ се надевале дека ќе поминат незабележано. Денешната верзија на таа грешка е верувањето дека може да се имаат сите бенефити од западните пазари и безбедносни гаранции, а истовремено да се остави отворена врата за политичко влијание што ги поткопува истите тие гаранции.

ПРАГМАТИЧЕН ИЗБОР: ПРЕДВИДЛИВА ДРЖАВА ИЛИ ТЕРЕН ЗА ТУЃИ ПРОЕКЦИИ

На крајот, дилемата не е романтична, туку прагматична: дали Македонија ќе гради институции што ја прават предвидлива, отпорна и доверлива во рамките на НАТО и европскиот процес, или ќе остане изложена на тактики што го замаглуваат изборот и ја претвораат државата во терен за туѓи проекции. Во време кога Русија и Кина ја продлабочуваат координацијата и градат функционален блок, најскапата опција за Балканот е да се преправа дека сè уште има комотно место „меѓу“ страните.