100 години прилепски мечкари: Прилеп ја слави Прочка со вековен ритуал

Прилепската посебност на карневалот и мечкарите е во тоа што градот не ја третира Прочка како „настан што се гледа“, туку како ден што се живее.

Стефан РИСТЕСКИ

100 години прилепски мечкари годинава се претвораат во редок јубилеј што го собира целиот град на исто место: под Марковите Кули, во Прилеп, за време на Прочка, кога маските повторно излегуваат на улица за да ја „исчистат“ годината од лошото и да ја најават пролетта со ѕвонци, кожи и обредна игра. Според најавите за „Прочка 2026“, карневалските денови се планирани од 20 до 23 февруари, со очекувања за над 500 учесници и гости од повеќе земји.

АРХИВСКИОТ ТРАГ НА ЈУБИЛЕЈОТ

Во Прилеп со години се прераскажува дека мечкарите се „од дамнина“, но кога се бара цврста хронологија, најчесто се посочува архивскиот траг: локални извори наведуваат дека уште во 1921 година има документирани записи за организирани поворки, што денес се зема како симболичен почеток на еден век организирано дејствување. Таа бројка не ја поништува постарата меморија на обичајот, туку го означува моментот кога традицијата почнала да се препознава како организирана градска пракса, а не само како спонтан народен чин.

ФОТО: Прилепски мечкари

Јубилејната година доаѓа и со уште една важна рамка: Прочка одамна не е само приватен обичај во маалата, туку и голема јавна манифестација. Општинските информации наведуваат дека многувековното празнување од 2001 прераснало во организирана културна манифестација со меѓународен карактер, а во 2006 карневалот станал член на Федерацијата на европски карневалски градови (FECC). Оттука и чувството кај прилепчани дека тие не ја „глумат“ традицијата за публика, туку ја носат како градска лична карта – и дома, и пред странските гости.

ОД КОЖА ДО „ШАРЕН“ СУРАТ

Сликата на прилепските мечкари е сурова и раскошна во исто време. Во неа има тежина од вистинска кожа и звук што се слуша пред да се види: ѕвончиња што трескаат, стапови што удираат по земја, движење што намерно личи на животинска сила. Етнолозите често го поврзуваат потеклото со претхристијански култови кон мечката и плодноста, а самата маска ја читаат како тотемска фигура – човек што накратко „влегува“ во животното за да воспостави рамнотежа меѓу природата и заедницата. Во прилепската практика, токму таа двојност го прави обредот впечатлив: страшен по форма, празничен по смисла.

Костимот, според кажувањата и локалните описи, се гради од две целини: телото се облекува во свежи кожи со крзното свртено надвор, а лицето се покрива со темен сурат украсен со заби, бисери, копчиња и светкави елементи. Затоа маската ја нарекуваат и „шарена“ – симбол на обновената боја на природата, спротивставена на зимската монотонија. Најстарите мечкари ќе ви кажат дека, кога ќе ја ставите маската, не ја носите само својата улога, туку и историја на другите: семејната, еснафската, градската.

РИТУАЛ ШТО ЈА „БРКА“ СЕНКАТА

Централното случување е на Прочка, но мечкарите не се појавуваат одеднаш, како театарска трупа што ја чека премиера. Традицијата има подготвителни чекори, со одење низ чаршијата и со покани за заеднички посен ручек, а потоа следи раното облекување на маските и групирањето – обично околу 40–50 лица, поделени на две „половини“, „Рид“ и „Варош“. Токму во таа поделба прилепчани препознаваат стар градски нерв: ривалство што не дели, туку ја засилува играта, како две струи што ја прават традицијата пожива.

Кога поворката ќе тргне, обредната кореографија има своја логика. Мечкарите „трчаат“ и трепкаат како мечки, удираат со стапови, а ѕвончињата ја креваат бучавата до степен што веќе не е само музика, туку средство – звук што, според верувањето, ги оттурнува лошите сили. Во тој момент карневалот престанува да биде само забава: станува колективна сцена на прочистување, каде што стравот се претвора во смеа, а смеата во олеснување.

КАСАПСКИОТ ЕСНАФ И МЛАДИТЕ ШТО ДОАЃААТ

Прилепските мечкари историски се врзуваат за касапскиот еснаф – професионална група што ја чувала традицијата како затворен круг. И денес, во јавните најави се нагласува дека маската е нераскинливо поврзана со празникот Прочка и со прилепските касапи, со верување дека маскирањето со кожи ги брка злите духови и носи бериќет. Но времето го направи своето: еснафот се менува, а традицијата бара наследници надвор од тесниот круг.

Затоа и една од највидливите промени во јубилејната година е подмладувањето. Локалните разговори и извештаи забележуваат дека сè повеќе млади сакаат да бидат дел од мечкарите и дека за учесниците е гордост да се обележи целиот век постоење. Тоа не е мала работа, затоа што костимот знае да тежи, бара сила и издржливост, а маската бара и дисциплина: да го издржиш ритуалот, да ја носиш улогата, да не ја сведеш традицијата на костимографија.

Карневалските денови, по најавите, ја отвораат и пошироката сцена: изложби на маски, детски дефилеа, гости од странство, федерациски претставници, бројни групи од различни места. Но прилепската посебност останува во тоа што градот не ја третира Прочка како „настан што се гледа“, туку како ден што се живее. Во такви денови, хуморот на прилепчани излегува исто колку и стравот што се брка: маските знаат да бидат и современи, и сатирични, и семејни, но мечкарите се мерката за автентичност – моментот кога сите, и оние што се смеат и оние што се крстат, признаваат дека тука има нешто постаро од секој поединец.

Општинските описи го именуваат тоа чувство директно: Прочка ја отсликува вековната традиција, креативноста и хуморот на прилепчани, а карневалот е важен за меѓународното позиционирање на градот како карневалска дестинација. Во јубилејната година, тие зборови звучат уште поточно – затоа што 100 години не се слават со протокол, туку со континуитет: некој мора повторно да ја облече кожата, повторно да ги затегне ѕвончињата, повторно да ја издржи бучавата, за да може градот повторно да поверува дека пролетта доаѓа по ред.