Skip to content
Во Македонија Прочка е празник што се слуша уште пред да се види: по улиците и по домовите прво одекнуваат зборовите „прости ми“, а потоа тивкиот, но цврст одговор „простено да ти е од мене и од Бога“. Таа формула не е само поздрав, туку суштината на денот – меѓусебно простување пред почетокот на Велигденскиот пост. Во 2026 година Прочка паѓа во недела, на 22 февруари, како „Сиропустна недела“, а веднаш утредента, на 23 февруари, почнува Чист понеделник – првиот ден од постот.
Црковниот контекст го именува денот и како „Недела на прочка“ и го поврзува со темата за изгонувањето на Адам од Рајот – симболично потсетување дека човекот не влегува во постот со „лист правила“, туку со внатрешен пресврт: да расчисти со горчината, да побара прошка и да ја прифати. Затоа простувањето е централниот обичај, а сè друго – огновите, гатањата, карневалите – народот го чувал како слој од постари, пролетни ритуали што се „залепиле“ за празникот низ вековите.
Во Струга, како што раскажуваат стружани, прошката се бара во јасна хиерархија: помладиот му пристапува на постариот, а потоа кругот се шири меѓу сите во домот. Таму Прочка се памети и по „амкањето“ – домашна сцена што често се прераскажува како детска радост, но и како семејна дисциплина на заедништво. Домаќинот вари бело јајце, го врзува на сукало со конец и секој се обидува да го „лапне“ без раце; верувањето вели дека кому ќе му успее, ќе го следи среќа цела година. По амкањето, следи суштината: секој од секого бара прочка „за сите гревови“ – лични, семејни, секојдневни.
Формата на амкањето се менува по краишта, но логиката е иста: игра што ја „врзува“ трпезата со симболиката на очистување и нов почеток. Во некои места прво се амка со пита, потоа со јајце, а на крај со алва – како да се спушта празникот од домашниот леб, преку симболот на животот, до слаткото што треба да остане како спомен. На истата нишка се надоврзува и „гатањето“: се пали конецот на кој било врзано јајцето и, според тоа дали гори долго или брзо згаснува, се „прочитува“ животот на старите во селото или на членовите на семејството.
Покладните огнови се, веројатно, највпечатливиот колективен обичај – уличен, гласен, со чад и искри што се гледаат од далеку. Во делови од источна и југоисточна Македонија, како што се бележи во народните описи, се палат големи обредни огнови што се доживуваат како „Голема Ора-копа“, наспроти „Мала Ора-копа“ што се палела една недела порано. Децата ги прескокнуваат огновите со вера дека ќе се исчистат не само од болви и вошки, туку и од „негативни демони“, а најмногу – од гревовите што ги носат од годината што изминува.
Чист понеделник, пак, го спојува духовното со практичното. Тогаш, според обичајот, се чисти куќата, а особено внимателно се мијат садовите за храна за да се „испоснат“ од мрсното. Во минатото тоа не било само плакнење – садовите се чистеле со брашно или пепел и со подолго вриење, како ритуал на пресек меѓу богатата покладна трпеза и строгата постна дисциплина. Во некои места се памети и „Тримерот“ – најстрогиот почеток на постот, кога побожните првите три дена не јаделе ништо, а потоа оделе по светена вода и дома правеле гозба со посна храна за роднини и пријатели.
Паралелно со домашната традиција, Прочка со децении се преселува и во јавниот простор – најчесто преку карневалската култура. Во Прилеп, празникот се врзува со организирани настани што ги собираат маските, „суратите“, уличната театарска енергија и старите обичаи во современа програма. Во 2026 година, прилепските организатори најавуваат активности од 20 до 23 февруари: изложби на рачноизработени маски, детска и меѓународна поворка токму на 22 февруари, и одбележување на Чист понеделник со традиционален заеднички ручек.
Во истиот дух, „амкањето“ се покажува и како јавен перформанс: варено јајце врзано на конец и сукало, редица насмеани деца и возрасни што се обидуваат да го „лапнат“, и старото верување дека успешниот ќе има среќа цела година. Тоа што обичајот се „преведува“ на сцена не му ја одзема смислата – напротив, го прави видлив за нови генерации што можеби повеќе не го доживуваат во тесниот круг на домот.
Иако формите варираат – некаде доминира прошката, некаде огнот, некаде карневалот – Прочка останува празник на пресврт: од зима кон пролет, од тежина кон олеснување, од инает кон простување. Најмногу се памети по тоа што бара активен гест: да се јавиш, да отидеш, да го кажеш првото „прости ми“ и да го примиш второто „простено да ти е“. Тоа е најкратката, а најтешка реченица што ја носи празникот.