Семејно насилство: Кога детето гледа како се распаѓа домот

Семејното насилство не остава рани само кај жртвите – децата кои го гледаат носат траума што може да го одбележи целиот нивен живот.

Во статистиките за семејното насилство најчесто се појавуваат две категории: сторители и директни жртви. Но во сенка на тие бројки постои уште една група – децата кои се сведоци на насилството. Психолозите одамна предупредуваат дека тие не се „набљудувачи“, туку индиректни жртви на траума.

Истражувањата покажуваат дека сведочењето на насилство во домот може да има долгорочни психолошки и социјални последици, кои понекогаш се појавуваат дури години подоцна.

Насилството што го гледа детето, мозокот го доживува како траума

Современите студии покажуваат дека децата кои растат во дом со семејно насилство често развиваат симптоми слични на оние кај директни жртви на злоупотреба. Кај нив се забележуваат:

• анксиозност и депресија
• посттрауматски стрес (PTSD)
• проблеми со концентрација и учење
• социјална изолација
• проблеми со самодовербата

Нема истражувае кое не потврдило дека изложеноста на насилство во семејството е сериозен ризик за менталното здравје на децата, со значително повисоки стапки на траума и посттрауматски симптоми.

Психолозите објаснуваат дека детето не го доживува конфликтот како „меѓу возрасни“, туку како закана за сопствената безбедност и за стабилноста на семејството.

Две типични реакции: агресија или повлекување

Истражувањата покажуваат дека ефектите врз децата најчесто се манифестираат во две насоки.

1. „Внатрешни“ реакции

• страв
• тага
• депресија
• чувство на вина
• анксиозност

2. „Надворешни“ реакции (externalizing)

• агресија
• тепачки и насилно однесување
• проблеми со дисциплина
• лаги или антисоцијално однесување

Студиите покажуваат дека децата сведоци на насилство почесто покажуваат и емоционални и агресивни проблеми, слични на оние кај деца кои биле директно злоупотребувани.

Дополнително, тие имаат поголеми потешкотии во училиште и во односите со врсниците.

„Нормализација на насилството“

Еден од најсилните психолошки ефекти е т.н. нормализација на насилството.

Кога детето постојано гледа дека конфликтите се решаваат со удари, закани или понижување, постои ризик тоа да почне да го доживува насилството како „нормален“ начин на однесување.

Истражувањата покажуваат дека децата од насилни домови почесто:

• ја оправдуваат употребата на сила
• се подготвени и самите да користат насилство
• имаат нарушени модели на партнерски односи.

Дали децата сведоци стануваат идни насилници?

Ова е едно од најчестите прашања – и одговорот не е едноставен.

Некои студии покажуваат дека постои значително поголем ризик од повторување на моделот. На пример, едно истражување наведува дека момчињата кои растат гледајќи насилство во домот имаат многу поголема веројатност подоцна да го повторуваат таквото однесување во партнерски односи.

Други истражувања укажуваат дека изложеноста на насилство во детството е поврзана со поголема појава на психопатски црти кај дел од возрасните сторители на криминал.

Но научниците нагласуваат дека не постои автоматска „детерминација“:
многу деца кои биле сведоци на насилство никогаш не стануваат насилници.

Во некои студии дури не е пронајдена директна врска меѓу сведочењето на насилство во детството и тоа лицето подоцна да биде жртва на партнерско насилство. Тоа значи дека ризикот постои – но не е судбина.

Кумулативниот ефект: кога траумата се наталожува

Психолозите зборуваат за „кумулативна траума“. Тоа значи дека штетата не доаѓа само од еден настан, туку од:

• повторени конфликти
• постојан страв во домот
• чувство на несигурност
• распад на семејните односи

Во таква средина детето живее во постојана „алармна состојба“. Овој хроничен стрес може да влијае врз развојот на мозокот, емоционалната регулација и социјалното однесување.

Колку деца се изложени на вакво искуство?

Истражувања во повеќе развиени земји покажуваат дека:

• околу 12% од децата под 11 години
• и 18% од тинејџерите, барем еднаш во животот биле сведоци на насилство меѓу родителите.

Експертите предупредуваат дека вистинските бројки веројатно се повисоки, бидејќи голем дел од случаите никогаш не се пријавуваат.

Што помага – и што може да ја прекине спиралата

И покрај ризиците, истражувањата покажуваат дека не сите деца развиваат трајни последици. Клучни за нивната отпорност се:

• стабилна и поддржувачка личност (роднина, наставник, психолог)
• рана психолошка интервенција
• безбедна средина
• социјална поддршка

Навремената помош може значително да ги намали последиците од траумата.

„Невидливите“ жртви на насилството

Семејното насилство ретко завршува само со жртвата и сторителот. Во многу случаи, најдлабоките последици ги носат децата кои молчешкум го гледаат.

Тие не се само сведоци. Тие се генерацијата која ја наследува траумата. Сепак, искуството покажува дека со вистинска поддршка, тие можат да бидат и генерацијата која може да ја прекине спиралата на семејното насилство

Следниот фемицид е блиску: Трагедијата во Тафталиџе е огледало на системот