Премиерот ќе „бара“, а може веднаш да забрани покачување на цените

Во момент кога дизелот веќе го оттурна ценовниот шок од бензинските кон маркетите, премиерот Христијан Мицкоски најави дека утре ќе има средба со сопствениците на синџирите супермаркети и дека од нив ќе побара да не ги зголемуваат цените. Според неговата изјава, Владата очекува „фер однос“ од трговците за притисокот да не се префрли веднаш врз потрошувачката кошница, а доколку тоа не се случи, најавува можни „друг тип на офанзивни мерки“.

Но токму тука почнува суштинскиот проблем на владината реакција. Во услови на ценовен удар, премиерот не настапува како некој што има инструменти да интервенира, туку како некој што моли приватен сектор да покаже добра волја. А искуството од минатата година покажува дека државата не мора да се потпира само на апели. Владата веќе донесувала одлуки за ограничување на бруто профитните маржи на 102 групи основни прехранбени производи и за утврдување највисоки цени за осум групи производи, мерки што влегоа во сила во февруари 2025 година.

Тоа значи дека државата не е немоќна набљудувачка страна што може само да „бара“ разбирање од маркетите. Напротив, самото Министерство за економија јавно соопштуваше дека владините мерки вклучувале и ограничување на маржи и определување највисоки цени, а претходно се разгледувале и модели за замрзнување цени на одредено ниво или за намалување на маржите на 5, 10 или 15 проценти. Со други зборови, инструментите постојат, прашањето е само дали Владата сака да ги активира или претпочита политички да остави впечаток дека прво ќе „разговара“.

Во ваква ситуација апелот на Мицкоски звучи повеќе како обид однапред да се избега од одговорност. Ако маркетите утре ги зголемат цените, Владата ќе може да каже дека се обидела со разговор. Ако не ги зголемат, ќе тврди дека апелот успеал. Но во двата случаи останува нерасчистено зошто извршната власт прво избира мека реторика, кога веќе има преседан и механизми за поцврста интервенција.

Проблемот е уште поголем ако се има предвид контекстот. Мицкоски ова го кажува ден по скокот на цените на нафтените деривати и во момент кога самиот признава дека постои притисок врз пазарот поради ниските домашни цени и зголемената потрошувачка во пограничните области. Ако Владата веќе прифаќа дека ценовниот шок е реален и дека може да се прелее врз потрошувачката кошница, тогаш „барањето“ од маркетите не изгледа како стратегија, туку како одложување на вистинската одлука.

Суштината е едноставна: кога една влада има законски и политички капацитет да ограничи маржи, да одреди највисоки цени или да наметне други заштитни механизми, тогаш апелот до трговците не е врв на одговорното владеење, туку најчесто вовед во доцна реакција. А кај цените, доцната реакција секогаш ја плаќаат граѓаните прво на каса, а потоа и во целата потрошувачка кошница.