Skip to content
Најголемото гасно поле во светот одеднаш стана повеќе од енергетска точка на картата и се претвори во ризик за целиот глобален пазар, откако израелски удар го погоди иранскиот дел од Јужен Парс, а потоа ирански ракети удрија врз катарскиот Рас Лафан, најголемиот центар за извоз на течен природен гас. Јужен Парс, што Иран го дели со Катар, содржи околу 1.800 трилиони кубни стапки гас, а Ројтерс наведува дека тоа е доволно за околу 13 години светска побарувачка. Токму затоа ова веќе не е само регионална воена ескалација, туку настан што директно ја отвора вратата за нов глобален енергетски шок.
Најголемиот проблем не е само во ударот, туку во тоа што синџирот на штета брзо се прошири. QatarEnergy соопшти дека нападите врз Рас Лафан избришале околу 17 проценти од извозниот LNG-капацитет на земјата и дека поправките може да траат од три до пет години. Меѓународната агенција за енергија предупредува дека преку Ормутскиот Теснец минува речиси една петтина од светската трговија со течен природен гас, а веќе има пад на снабдувањето од Катар и Обединетите Арапски Емирати за повеќе од 300 милиони кубни метри дневно. Кога во исто време се потресуваат и гасното поле и извозниот терминал, ударот повеќе не е краткорочна паника, туку ризик за подолг недостиг и поскапа енергија.
Првиот силен одек веќе се гледа во Европа. Ројтерс објави дека европските големопродажни цени на гасот се удвоиле од почетокот на војната на 28 февруари, а холандскиот референтен договор на 19 март достигнал 74 евра за мегават-час, што е највисоко ниво од јануари 2023 година. Дополнително, околу 9 проценти од LNG што го увезува Европската унија доаѓа од Катар, што значи дека секое подолго оштетување таму не ја погодува Европа само преку психолошки пазарен страв, туку и преку реална понудa и поскапа конкуренција за слободни карго-пратки.
Потоа следува вториот бран: инфлацијата. Европската централна банка денес ја крена прогнозата за инфлација во 2026 година на 2,6 проценти, од 1,9 проценти во декември, токму поради поскапата енергија и ризикот кризата на Блискиот Исток да потрае. Тоа значи дека ударот врз најголемото гасно поле не останува само во енергетските вести, туку лесно се прелева во камати, индустриски трошоци, транспорт, цени на храна и послаб економски раст. Во такви услови, светската економија не ја тресе само недостиг на гас, туку и враќање на инфлациски притисок што централните банки мислеа дека го оставаат зад себе.
За Македонија, ударот не мора веднаш да значи драматичен скок на секоја домашна сметка, но значи јасен ризик од индиректен притисок. Годишниот извештај на Регулаторната комисија покажува дека дури 86 проценти од потрошувачката на природен гас во земјата отпаѓа на когенеративни постројки за електрична енергија и централно греење, а уште 12 проценти на индустриски потрошувачи. Во таков систем, секој подолг европски гасен шок лесно може да се прелее врз парното, струјата, производствените трошоци и, на крајот, врз цените што ги плаќаат граѓаните. Затоа прашањето дали удар врз најголемото гасно поле може да ја разниша светската економија веќе има прилично јасен одговор: може, и тоа многу побрзо отколку што изгледа на прв поглед.