Skip to content
Новиот предлог-закон за високо образование влегува во завршна политичка и институционална фаза со силна поддршка од ректорите на државните универзитети, но и со подеднакво силен багаж од критики што со месеци доаѓаа од СДСМ, универзитетски професори, синдикати и студентски организации. Денешната слика, во која Владата и дел од академскиот врв зборуваат за реформа, квалитет и европски стандарди, не ја поништува другата слика што се градела од февруари наваму: дека зад јазикот на модернизацијата се крие закон што за многумина повеќе личи на централизирање на контролата отколку на вистинско јакнење на универзитетите.
Денес таа линија ја повторија и ректорите на јавните универзитети, меѓу нив и ректорката на УКИМ, Биљана Ангелова, која рече дека законот ги рефлектира ставовите на нивниот универзитет и дека токму со него се заштитуваат организациската и функционалната автономија, додека финансиската добива појасна рамка преку ново поглавје за финансирање.
Но токму тука почнува и најголемиот спор. Најжестоката критика што се повторуваше од февруари до април е дека законот го шири просторот на извршната власт во сфера која по дефиниција треба да биде автономна. Венко Филипче и СДСМ уште во февруари тврдеа дека со предложените членови 198, 199 и 201 министерот станува „најмоќна фигура“ во високото образование, со можност да влијае врз одлуките на универзитетските органи.
Истата линија подоцна ја разви и Независниот академски синдикат, кој предупреди дека државата добива преголема моќ и кај статусните промени на универзитетите и кај кадровските политики, со што автономијата останува декларирана на хартија, но ослабена во пракса.
Овој приговор не остана само во партиска сфера. Дел од професорите на УКИМ, особено од уметничките факултети, уште на јавните дебати предупредија дека законскиот текст формално ја споменува автономијата, но во подоцнежните одредби ја празни од содржина. Нивната забелешка беше двојна: прво, дека државата и натаму задржува премногу моќ над универзитетскиот живот, и второ, дека законот е пишуван како да постои еден униформен модел на високо образование, иако уметничките студии, наставата „еден на еден“ и помалите програми имаат сосема поинаква логика.
Во ист правец реагираше и Институтот за македонски јазик, кој предупреди дека автоматското стеснување или гасење на мали студиски програми може да удри токму врз области што немаат масовност, но имаат државно и културно значење.
Вториот голем судир се отвори околу критериумите за академско напредување. Министерството ги претстави како нужни за да се прекине долгогодишниот пад на квалитетот и да се турнат универзитетите кон поголема научна продукција, со јасни услови за објавени трудови во списанија со импакт-фактор и со реизбор на редовните професори на секои седум години. Но критичарите тврдат дека тука реформата лесно се претвора во принуда.
Рената Дескоска оцени дека условувањето со h-индекс е небулозно, затоа што не зависи само од квалитетот на кандидатот, туку и од тоа колку други ќе го цитираат. Филипче, пак, предупреди дека науката се претвора во луксуз за оние што можат да платат скапи објавувања, а дека хуманистичките и биомедицинските области вештачки се ставаат под ист аршин. Во оваа критика има суштинско прашање што Владата сè уште не го затвори до крај: дали квалитетот се гради со повисоки стандарди, или со стандарди што системот прво треба финансиски да ги овозможи.
Третата линија на отпор доаѓаше од стравот дека законот не отвора простор за нов кадар, туку напротив, го стеснува. СДСМ тврдеше дека дел од одредбите создаваат привилегии за веќе пензионирани професори, а дополнителен товар за младите асистенти и истражувачи. И РСЕ во февруари забележа критики дека законот не важи ретроактивно за старите професори, додека новите генерации влегуваат во многу построга и поскапа трка за академски опстанок.
Така, наместо да стане алатка против одливот на мозоци, законот за дел од критичарите станува уште еден механизам што ќе ги оттурне младите кон странство.
Особено чувствителна беше и темата за вонредните студии, како и за ограничувањата кај регулираните професии и интердисциплинарноста. Професорката Ивана Трајаноска предупреди дека забраните и стеснувањата директно ги исклучуваат луѓето што веќе работат, но и индиректно ги погодуваат жените и доживотното учење.
Филипче ова го нарече социјално неправедно и родово дискриминаторно, додека студентските претставници дополнително отворија и дилема дали законот навистина е пишуван со младите во центар, ако нивното национално претставничко тело не е вметнато во текстот и ако состаноците за законот се организираат без навремено и полно студентско учество.
Во април, кога Владата тврдеше дека ги прифатила сите „конструктивни“ забелешки, критиките не стивнаа, туку се префрлија на друго ниво. Форумот за образовни промени оцени дека јавните консултации биле само фасада, бидејќи во конечната верзија не биле прифатени нивните барања за правно признавање на Националното студентско тело, за формирање Совет за етика, за задржување на експлицитната антинепотистичка одредба и за поголема јавност во работата на универзитетските сенати.
Во таа смисла, спорот веќе не е само околу тоа што пишува во законот, туку и околу тоа кој навистина бил слушнат додека се пишувал.
Затоа денешната поддршка од ректорите не го затвора спорот, туку само покажува колку е длабоко поделен академскиот простор. Еден дел од универзитетското раководство гледа закон што ќе воведе ред, мерливост и повисоки стандарди. Друг дел од професорите, студентите и опозицијата гледа текст што ги засилува вертикалата на контролата, ги притиска послабите дисциплини и го прави високото образование потешко достапно за младите и за оние што не припаѓаат на веќе утврдениот академски круг.
Во таков распоред, клучното прашање повеќе не е дали законот е „за“ или „против“ квалитет, туку дали квалитетот ќе се добива преку вистинска поддршка на универзитетите, или преку систем на страв, селекција и административна дисциплина. Токму на тоа прашање новиот закон допрва ќе мора да одговори, не на прес-конференции, туку во пракса.