Законот за високо образование е шминка врз ладни факултети и руинирани домови

Законот за високо образование Владата го претставува како почеток на „системски решенија“, како алатка за квалитет, меритократија и задржување на младите во земјата. Дебатите на јавните универзитети почнаа на 18 февруари, а Министерството на 31 март објави дека на ЕНЕР се поставени верзии во кои се вградени конструктивните предлози од академската јавност. Но на 16 април, токму додека власта повторно го продаваше законот како реформски исчекор, од студентската и академската страна стигна поинаква слика: не закон што ја лекува кризата, туку закон што се обидува да ја покрие.

Суштинскиот проблем не е само во поединечни членови, туку во редоследот на приоритетите што го открива овој процес. Власта зборува за квалитет и за останување на младите, а студентските претставници укажуваат дека клучните барања не се вградени. Националното студентско тело, во кое се поврзани универзитетските студентски собранија, сè уште не е правно признаено. Забелешки има и за мандатите на студентските претставници, за намалувањето на нивното присуство во универзитетските совети и за начинот на кој се поставуваат критериуми за академско напредување. Кога закон што тврди дека е модерен почнува со маргинализирање на најдиректно засегнатите, тешко е да се чита како реформа; многу полесно се чита како дисциплинирање на просторот.

Дополнителен проблем е што критиката не доаѓа само од студентски активисти, туку и од делови од академската заедница. Професорот Башким Зибери оцени дека забелешките на универзитетите малку се земени предвид, додека Бленди Ходаи законот го опиша како „илузија за квалитет“, а не како вистинско решение за проблемите. Форумот за образовни промени предупреди дека јавните консултации биле фасада, дека студентите и професорите биле сведени на статисти, дека нема правно признавање на националното студентско тело, дека не се формира Совет за етика и дека не е прифатен предлогот да остане изречната забрана за избор во звања на блиски роднини на ист факултет. Независниот академски синдикат, пак, предупреди дека законските решенија оставаат простор за притисок врз кадровските политики и не обезбедуваат доволна финансиска независност на високообразовните установи. Ова веќе не личи на спор околу формулации, туку на спор околу тоа кому му припаѓа универзитетот.

Најтешката критика, сепак, не доаѓа од правнички толкувања, туку од голата материјална реалност што самите студенти ја изнесоа на дебатата. Тие посочија дека на Педагошкиот факултет во Битола во зима нема настава поради недостиг од парно, дека студенти од Медицинскиот факултет во Штип одат на практика во Скопје затоа што клиничката инфраструктура во Штип не е изградена, дека на УКИМ има факултети со кровови што прокиснуваат и со недоволно греење, а дека дел од студентските домови остануваат во состојба што не наликува на достоинствено сместување. Истите студентски претставници укажаа и на големи разлики во капиталните инвестиции меѓу универзитетите. Кога ова е сценографијата на високото образование, зборот „квалитет“ веќе не звучи како политика, туку како ПР-парола оттурната од ѕидови што се ронат.

Токму тука законот ја покажува својата најслаба точка. Тој се обидува да регулира врвови, а под него темелот е напукнат. Се зборува за меритократија, за нов модел на финансирање, за перформанси, за предност при вработување на најдобрите студенти и за нови стандарди за академски напредок. Но ако студентот учи во ладен амфитеатар, спие во дом што не нуди човечки услови и гледа дека неговите забелешки се слушаат формално, а не суштински, тогаш законот не создава доверба, туку цинизам. Во таков контекст, „квалитетот“ не е реформа, туку административна илузија. Не случајно и на 16 април сè уште немаше јасен одговор кога законот ќе влезе во собраниска процедура.

Затоа најострата критика кон овој закон не е дека е само лошо напишан, туку дека е погрешно поставен. Тој тргнува од претпоставката дека кризата во високото образование најмногу се решава со нови правила за контрола, рангирање, тела и процедури. А кризата, според самите студенти и дел од професорите, веќе одамна е попроста и побрутална: распадната инфраструктура, нееднакво финансирање, недоверба во процесот и систем што од младите бара да веруваат во иднина што не ја гледаат во сопствениот кампус. Во таква слика, законот не делува како спас, туку како уредна хартија ставена врз длабоко неуредна стварност.