Фирмата што работи со војски, полиции и тајни служби сега зборува како политичко движење

Завчера Американската компанија Palantir објави манифест од 22 точки под наслов „The Technological Republic, in brief“, која не беше обична корпоративна објава на социјалните мрежи. Компанијата што со години работи со војски, разузнавачки служби, полиција, имиграциски власти и здравствени системи реши јавно да ја формулира својата политичка филозофија: Силиконската долина, според Palantir, ѝ должи нешто на државата што ја создала; „бесплатен имејл“ не е доволен; меката моќ повеќе не е доволна; тврда моќ во 21 век ќе се гради со софтвер. Влегуваме во нова ера во која технолошките гиганти веќе отворено одбиваат да бидат на маргините и бараат да бидат тие кои ќе го создаваат и менуваат општеството какво што го познаваме.

Текстот што го анализира Engadget ја фати суштината со намерно остра формулација: манифестот звучи како говор на негативец од стрип. Но зад таа иронија стои посериозен проблем. Palantir не е маргинална технолошка компанија што провоцира за внимание. Тоа е компанија чии системи се користат во воена анализа, разузнавање, имиграциска контрола, јавни здравствени податоци и државна инфраструктура. Затоа манифестот не може да се чита како апстрактна филозофија, туку како јавна идеологија на компанија чии приходи зависат од државна моќ.

Because we get asked a lot.

The Technological Republic, in brief.

1. Silicon Valley owes a moral debt to the country that made its rise possible. The engineering elite of Silicon Valley has an affirmative obligation to participate in the defense of the nation.

2. We must rebel…

— Palantir (@PalantirTech) April 18, 2026

Palantir е основана во 2003 година од група технолошки претприемачи меѓу кои се Питер Тил и Алекс Карп. Компанијата стана препознатлива по софтвер што поврзува големи бази на податоци и им овозможува на институциите да бараат обрасци, врски, ризици и цели во масивни информациски системи. Нејзините производи се претставуваат како алатки што им помагаат на луѓето да донесат подобри одлуки, но токму прашањето кој ги користи тие алатки, врз кого и со каква контрола, ја следи компанијата од нејзиното основање.

Според годишниот извештај на Palantir за 2025 година, компанијата имала 954 клиенти, приход од 4,5 милијарди долари, а 54 проценти од приходите дошле од владиниот сектор. Во истиот извештај се наведува дека нејзиниот софтвер го користат и јавни здравствени администратори, и специјални сили, и воени претставници во САД и во странство. Тоа е клучот за разбирање на манифестот: ова не е само компанија што продава код, туку компанија што продава способност државата да гледа, поврзува, предвидува и дејствува.

Во манифестот, Palantir ја поставува вештачката интелигенција како нова основа на глобалната сила. Компанијата тврди дека прашањето веќе не е дали ќе се градат АИ-оружја, туку кој ќе ги гради и за каква цел. Во друга точка се вели дека „атомската ера завршува“ и дека доаѓа нова ера на одвраќање изградена врз АИ. Тоа не е невина футуристичка реченица. Тоа е политичка теза дека следниот светски поредок нема да го контролира само нуклеарното оружје, туку софтверот што ќе решава што е закана, каде е целта и колку брзо државата може да реагира.

Таа теза веќе не е теорија. Reuters минатиот месец објави дека Пентагон планира официјално да го усвои системот Maven на Palantir како основна командно-контролна АИ-платформа на американската војска. Maven анализира податоци од сателити, дронови, радари, сензори и разузнавачки извори за да идентификува потенцијални закани или цели. Palantir вели дека нејзиниот софтвер не носи смртоносни одлуки и дека луѓето остануваат одговорни за избор и одобрување цели, но самиот обем на системот ја покажува насоката во која оди војувањето.

Тука се отвора најтемната зона на современата технологија. Ако АИ станува инфраструктура на военото одлучување, тогаш компаниите што ја произведуваат таа инфраструктура повеќе не се обични добавувачи. Тие стануваат дел од безбедносната архитектура на државата. Palantir во манифестот го кажува тоа речиси без задршка: тврда моќ во овој век ќе се гради со софтвер. Прашањето е кој ќе ја контролира таа моќ кога границата меѓу државна одлука, приватен код и воена цел станува сè поневидлива.

Контроверзиите околу Palantir не почнуваат со манифестот. Во САД, компанијата со години е поврзана со Immigration and Customs Enforcement, односно ICE. Wired објави дека ICE ѝ плаќа 30 милиони долари на Palantir за развој на ImmigrationOS, систем што треба да обезбеди „речиси реално време“ видливост за луѓе што самостојно ја напуштаат земјата, да помага во изборот кој да биде депортиран и да ги следи лицата што го пречекориле рокот на визата.

Американската организација ACLU предупредува дека постојните системи поврзани со Palantir во ICE можат да поврзат огромни количини податоци: образование, семејни врски, вработување, телефонски записи, имиграциска историја, биометриски податоци, адреси и криминални досиеја. Според ACLU, проблемот не е само во тоа што се обработуваат податоци за мигранти, туку што таквите системи можат да создадат централизирани досиеја и за поширок круг луѓе, вклучително и американски граѓани што се појавуваат во системите.

Palantir, пак, со години се брани со аргументот дека не ги поседува и не ги контролира податоците, туку им овозможува на клиентите да ги анализираат сопствените податоци. Во одговор до Amnesty International, компанијата тврдеше дека нема договори со делот на ICE задолжен за притвор и отстранување, ниту со Customs and Border Protection, и дека работи со истражната мисија на Homeland Security Investigations. Тоа е важна одбрана, но не го затвора прашањето: кога една компанија ја гради инфраструктурата преку која државата гледа, пребарува и приоритизира луѓе, нејзината одговорност не исчезнува со реченицата дека „клиентот ги контролира податоците“.

Во Британија, Palantir стана симбол на друг тип страв: не миграција и депортација, туку здравствени податоци. Компанијата доби договор вреден 330 милиони фунти за Федералната дата-платформа на NHS, систем што треба да поврзе фрагментирани здравствени податоци и да помогне во управувањето со болници, листи на чекање и услуги. Британската влада и NHS тврдат дека системот носи оперативни придобивки, дека податоците остануваат под контрола на NHS и дека Palantir не ги користи за сопствени комерцијални цели.

Но политичкиот отпор е силен. Пратеници од Labour и Liberal Democrats побараа договорот да се раскине, нарекувајќи го „срамен“ и предупредувајќи дека компанија со ваква репутација не треба да управува со инфраструктура поврзана со здравствените податоци на десетици милиони Британци. Британската влада одговори дека „не е фан“ на политиката на Palantir, но дека платформата е важна за иднината на NHS. Тоа е речиси совршена слика за новата зависност: државата може да не ја сака идеологијата на компанијата, но веќе ѝ треба нејзиниот систем.

Третата голема линија на контроверзии е Израел и војната во Газа. Reuters објави дека Palantir во 2024 година договорил стратешко партнерство за снабдување технологија на Израел за војната во Газа. Во исто време, компанијата беше именувана во извештај на специјалната известувачка на ОН Франческа Албанезе меѓу фирмите за кои таа тврди дека профитираат од израелската воена кампања во Газа. Palantir ги отфрла тврдењата дека е развивач на познати израелски системи за таргетирање како „Gospel“ или „Lavender“, но самата објава за стратешко партнерство со израелското Министерство за одбрана останува дел од јавниот запис.

Токму затоа манифестот предизвика толку силни реакции. Eliot Higgins, основачот на Bellingcat, оцени дека 22-те точки не се филозофија што лебди во празен простор, туку јавна идеологија на компанија чии приходи зависат од политиката што ја застапува. Тоа е можеби најпрецизната критика: Palantir не зборува од позиција на граѓански мислител, туку од позиција на технолошки добавувач на државна сила.

Манифестот оди и подалеку од АИ и одбраната. Palantir пишува за национална служба како универзална должност, за потребата од поголема почит кон јавните фигури, за наводната слабост на „празниот плурализам“ и за култури и субкултури што, според компанијата, произвеле чуда, додека други биле „регресивни и штетни“. Овие формулации звучат како културна војна преточена во корпоративна стратегија. Тие ја позиционираат компанијата не само против дел од вредностите на Силиконската долина, туку и против пошироката либерална претпоставка дека технологијата треба да биде отворена, глобална и вредносно неутрална.

Но Palantir никогаш не се преправал дека е неутрален. Од самиот почеток компанијата се претставуваше како технолошки штит на Западот. Разликата е што денес таа позиција станува јавно формулирана доктрина во момент кога АИ се вградува во војска, граници, здравство, полиција и државна администрација. Манифестот доаѓа кога Palantir расте финансиски, кога Пентагон го продлабочува потпирањето врз неговите системи, кога ICE бара нови алатки за миграциска контрола и кога NHS веќе е врзан за неговата платформа.

Ова е драмата на Palantir: компанијата не крие што сака да биде. Таа сака да биде оперативниот систем на државната моќ во ерата на вештачката интелигенција. Нејзините критичари гледаат надзор, милитаризација, ризик за граѓанските слободи и приватизација на јавна сила. Нејзините поддржувачи гледаат ефикасност, национална безбедност, подобри државни услуги и технологија што Западот мора да ја има пред противниците. И двете страни зборуваат за истиот факт: Palantir станува сè поблиску до центарот на одлуките што досега беа резервирани за државата.

Затоа прашањето не е дали Palantir има право да објави манифест. Прашањето е што значи кога компанија што продава воена, разузнавачка, полициска и јавна дата-инфраструктура почнува да зборува како политичко движење. Во класичната демократија, војната, полицијата, границите и здравството се сфери што мораат да бидат под јавна контрола. Во новата технолошка држава, тие сè повеќе зависат од приватни платформи што граѓаните не ги гледаат, не ги разбираат и не можат лесно да ги оспорат.

Манифестот на Palantir затоа е важен не поради неговиот тон, туку поради неговата искреност. Тој ја симнува маската од идејата дека големите технолошки компании се само алатки. Palantir отворено кажува дека софтверот е тврда моќ, дека АИ е нова основа на одвраќање и дека Силиконската долина треба да служи на државата. Тоа е визија за свет во кој најважните прашања веќе не се решаваат само во парламенти, влади и меѓународни организации, туку и во канцеларии на компании што ја пишуваат инфраструктурата на одлуката.

Ако некогаш технолошката утопија ветуваше поврзаност, слобода и демократизација на знаењето, Palantir сега нуди поинаква верзија: ред, сила, држава, војска и алгоритам. Тоа е технологија без наивност. Но токму затоа бара и демократија без наивност. Зашто кога софтверот станува тврда моќ, прашањето кој го пишува кодот станува политичко прашање од прв ред.