Ќе им веруваме на премиерот, пратениците и министрите дека не се Бугари, или ќе потпишат на нотар?

Расправата за двојните државјанства влезе во нова, почувствителна фаза: не се поставува повеќе само прашањето дали пратеник треба да има едно или две државјанства, туку и како државата воопшто ќе провери што е вистина.

Откако Собранието ја отвори постапката за законски измени со кои пратеник би можело да биде само лице со исклучиво македонско државјанство, на површина излезе клучната слабост на целата идеја — механизам за реална и сигурна проверка речиси и да не е јавно објаснет.

Токму затоа дилемата веќе не е правно-теоретска, туку практична: дали ќе биде доволна изјава од кандидатот, дали ќе се бара нотарска заверка, дали институциите ќе испраќаат барања до други држави, или сè ќе остане на политички „чесен збор“. Во анализата што ја отвори оваа тема, се посочува дека државата нема разработен систем со кој лесно би проверувала дали кандидат или избран функционер поседува и друго државјанство, а правни соговорници предупредуваат дека таквите податоци се приватни и дека другите држави не би ги споделувале автоматски и без јасно образложено барање.

Во тој вакуум влезе и предлогот за нотарска изјава. Лидерка на ЛДП, Моника Зајкова, јавно потпиша и завери изјава дека има само македонско државјанство и ги повика и другите пратеници да го сторат истото. Нејзината порака беше едноставна: ако законот навистина се предлага од принцип, тогаш нека почне од јавна лична одговорност, а не само од политичка реторика. Но и тој потег отвори нова дилема: нотарската изјава е формален акт на лична изјава, а не државна потврда добиена од сите потенцијални други држави каде некој можеби има пасош. Тоа значи дека нотарот не ја решава суштината, туку само ја префрла одговорноста на лицето што потпишува.

Предлогот на ВМРО-ДПМНЕ, кој повторно беше вратен во процедура, предвидува условот да важи за пратениците. Но токму тука опозицијата и дел од помалите партии го напаѓаат како селективен. СДСМ веќе објави дека ќе го поддржи принципот, но не и неговата тесна примена, барајќи истото правило да важи и за сите избрани и именувани функционери, вклучително и владините носители на функции, и тоа веднаш, а не само за идни состави.

Во меѓувреме, во ист правец се изјасни и претседателката Гордана Сиљановска-Давкова. Таа оцени дека ограничувањето за двојно државјанство не треба да важи само за пратениците, туку и за претседателот на државата, премиерот и министрите. Со тоа, расправата практично излезе од Собранието и стана пошироко прашање за целиот државен врв: ако државјанството се третира како прашање на политичка лојалност и безбедност, тогаш зошто истиот аршин би важел само за законодавната, а не и за извршната власт.

Токму затоа прашањето „ќе им веруваме ли на збор“ е посериозно отколку што изгледа на прв поглед. Ако државата навистина сака да воведе ваков услов, таа ќе мора да одговори на најмалку три непријатни прашања. Прво, кој орган ќе ја врши проверката — Државната изборна комисија, МВР, Собранието или некоја друга институција. Второ, како ќе се бараат и добиваат податоци од други држави, кога државјанството е приватен и заштитен податок. И трето, дали истиот модел ќе важи за сите или ќе се претвори во закон што политички звучи строго, а правно останува дупчест. Ова е инференција заснована врз јавно објавените ставови за недостиг од механизам и за потребата од поширока примена.

Во сегашната форма, политиката изгледа побрза од правото. Едните бараат закон за пратеници, другите бараат закон за сите функционери, трети нудат нотар како морална проверка, а институционалниот одговор за тоа како навистина ќе се утврдуваат двојните државјанства сè уште не е целосно разработен во јавноста. Затоа и главниот ризик не е само дали некој ќе скрие втор пасош, туку дали државата ќе донесе правило што звучи силно на прес-конференција, а се потпира на систем што не знае како да ја докаже вистината.

Ако навистина се оди кон принципот „една функција, едно државјанство“, тогаш логиката е јасна: нема место за чесен збор како единствен доказ. Не затоа што секој политичар лаже, туку затоа што државата не смее да ја гради правната сигурност врз претпоставка дека сите ќе бидат искрени. Законот или ќе донесе проверлив механизам, или ќе остане политички слоган со нотарска заверка како замена за реална контрола.