Чернобил по 40 години: старата катастрофа повторно ја плаши Европа

Утре се навршуваат 40 години од катастрофата во Чернобил, најголемата цивилна нуклеарна несреќа во историјата, која на 26 април 1986 година ја промени не само Украина, туку и начинот на кој Европа ја гледа нуклеарната безбедност. Четири децении подоцна, местото што требаше да остане предупредување од минатото повторно е отворена закана, овојпат поради војната во Украина и ризиците за заштитната структура над уништениот реактор.

Несреќата се случи во 1:23 часот, за време на тест во реакторот број четири на тогашната советска нуклеарна централа. Реакторот излезе од контрола, следуваа експлозија и пожар, а во атмосферата беа ослободени големи количества радиоактивен материјал. Радиоактивниот облак се прошири преку Украина, Белорусија, Русија и делови од Европа, оставајќи зад себе човечки, здравствени и политички последици што не можеа да се затворат со евакуацијата на Припјат.

Советскиот систем првично се обиде да ја контролира не само радијацијата, туку и информацијата. Доцното признавање на катастрофата ја продлабочи недовербата кон институциите и го претвори Чернобил во симбол на тајност, технолошка ароганција и политичко прикривање. Денес, бројот на жртвите сè уште е предмет на различни проценки: UNSCEAR наведува дека 134 работници и припадници на итните служби добиле високи дози радијација и заболеле од акутна радијациска болест, од кои 28 починале во првите три месеци.

Но Чернобил не остана само историска трагедија. По руската инвазија врз Украина во 2022 година, централата повторно влезе во зоната на глобална загриженост. Руските сили кратко ја окупираа областа, а работниците мораа да ја одржуваат безбедноста на комплексот во услови на воена закана. Во февруари 2025 година, удар со дрон ја оштети новата заштитна конструкција над реакторот број четири, структурата изградена за да го затвори стариот „саркофаг“ и да овозможи безбедно демонтирање на остатоците од уништениот реактор.

Радијациските мерења по ударот не покажаа ново истекување радиоактивен материјал, но тоа не ја намалува сериозноста на проблемот. Меѓународната агенција за атомска енергија предупреди дека оштетувањето може да ја наруши основната безбедносна функција на конструкцијата и да го скрати нејзиниот век. Поправките се сложени, скапи и опасни, бидејќи се работи за простор во кој старите радиоактивни остатоци и понатаму остануваат закана.

Ова е причината поради која 40-годишнината од Чернобил не се одбележува само како комеморација. Таа доаѓа во момент кога Европа повторно мора да размислува за нуклеарната безбедност како прашање на војна, енергетика, инфраструктура и геополитика. Чернобил повеќе не е само напуштена зона, обрасната со шума и митови за градот Припјат; тој е активен безбедносен проблем во земја во која воените дејства веќе ги погодија енергетските и критичните објекти.

Катастрофата од 1986 година ја засили антинуклеарната свест во Европа и ги смени правилата за безбедност, мониторинг и кризно управување. Денешната закана е поинаква: не доаѓа од експеримент во реактор, туку од фактот дека нуклеарни објекти, складишта и заштитни конструкции може да се најдат во близина на воени операции, дронови, ракети и прекини во електричното напојување.

Затоа Чернобил останува европска лекција со две лица. Првото е лекцијата од 1986 година, за тоа што се случува кога технологијата, политичката затвореност и човечката грешка ќе се спојат во катастрофа. Второто е лекцијата од денешна Украина, дека старите нуклеарни рани не исчезнуваат само затоа што времето поминало. Тие стануваат уште поопасни кога над нив повторно ќе се појави војна.