Skip to content
Трансатлантските односи повторно се затегнаа откако европските земји цврсто одбија активно да учествуваат во неодамнешните американски и израелски напади врз Иран.
Претседателот на САД, Доналд Трамп, постојано ги користеше медиумските интервјуа и социјалните мрежи за да го изрази своето незадоволство од европските сојузници, па дури и се закани дека ќе се повлече од долгогодишниот воен сојуз Северноатлантски договор (НАТО).
Америка е одговорна за голем дел од трошоците за одбрана и најсовремената воена технологија во рамките на оваа организација.
Доколку се повлече, дали европските земји ќе можат да проектираат веродостојно средство за одвраќање од агресија без поддршка од американската војска?
Дванаесет земји, вклучувајќи ги Америка, Велика Британија, Канада и Франција, го создадоа НАТО во 1949 година.
Членовите се согласија дека ако една од нив биде нападната, другите мора да ѝ се обратат за помош за да се одбрани.
Неговата цел беше да се запре европската експанзија на Советскиот Сојуз – група комунистички републики доминирани од Русија.
По распадот на СССР во 1991 година, многу источноевропски земји се приклучија кон НАТО: Албанија, Бугарија, Унгарија, Полска, Чешка, Словачка, Романија, Литванија, Латвија и Естонија.
Шведска и Финска, кои со децении беа неутрални, аплицираа за членство во мај 2022 година, по руската инвазија на Украина.
Овој воен блок сега има 32 членки од цела Европа и Северна Америка.
НАТО нема своја војска, но земјите-членки можат да преземат колективни акции како одговор на меѓународни кризи.
Силите на НАТО првпат учествуваа во борба во 1994 година, кога американските борбени авиони соборија српски авиони кои учествуваа во мисиите за бомбардирање во Босна како дел од операцијата „Превент лет“.
Тековните воени операции вклучуваат операција „Морски чувар“ за патролирање на Медитеранот и мисијата на НАТО во Ирак (иако моментално е со седиште во Неапол, како одговор на безбедносната ситуација во регионот).
Апликацијата на Украина за членство во НАТО моментално е во тек.
Алијансата не испраќа војници во Украина, ниту воведе зона на забранети летови над земјата од страв да не биде вовлечена во директен конфликт со Русија, нуклеарната суперсила.
Сепак, поединечни земји-членки ѝ испратија оружје и опрема.
Одбрана на Европа
Како воен сојуз, НАТО е импресивна сила, но експертите велат дека без американско вклучување би имало значително намалување на способноста на НАТО да одврати моќен непријател од агресија.
Од декември 2025 година, околу 68.000 припадници на американската војска се трајно распоредени во американските бази, во повеќе од 31 воена база и на дополнителни 19 воени локации, објавува новинската агенција Ројтерс.
„Во овој момент, американското вклучување во НАТО е незаменливо и во конвенционална и во нуклеарна смисла“, тврди д-р Тори Таусиг, директорка на Иницијативата за трансатлантска безбедност во американскиот тинк-тенк Атлантската алијанса.
Таа претходно имаше високи позиции во Министерството за одбрана на САД, каде што беше задолжена за европските прашања и НАТО.
Без поддршка од САД, Европа би се мачела да ги пополни празнините во клучните области како што се „стратешки транспорт, разузнавање, надзор и извидувачки капацитети и системи за ракетна одбрана“, рече таа преку е-пошта во интервју за Би-Би-Си.
Д-р Гевин Хол, предавач по меѓународна безбедност на Универзитетот Стратклајд во Глазгов, Велика Британија, се согласи дека секое повлекување на САД би ја потресло европската безбедност.
„Америка останува главен столб за способноста на другите членки на НАТО“, изјави Хол за Би-Би-Си.
Тој вели дека европските земји се свесни дека почетната фаза на мобилизација и распоредување е веќе во Европа и дека членките на НАТО можат да одржат значајни воени капацитети без помошта на Америка.“
„Операциите на НАТО, како што се мисиите за воздушен надзор на Балканот, поморските патроли во Медитеранот и така натаму, функционираат во голема мера без директно американско вклучување.“
Колку земјите-членки на НАТО трошат за одбрана?
Трамп е длабоко незадоволен од алијансата и нејзината претходна очигледна неспособност да ги зголеми трошоците за одбрана.
За време на неговата изборна кампања за втор претседателски мандат во 2024 година, Трамп контроверзно изјави дека, како претседател, ќе ја охрабри Русија да ги нападне земјите-членки на НАТО кои не трошат повеќе од два проценти од сопствениот БДП за одбрана.
Во 2014 година, НАТО побара од своите членови да трошат најмалку два проценти од БДП за одбрана.
До 2025 година, сите членки ја постигнале оваа цел.
Најновата цел на која земјите-членки се обврзаа е да ги зголемат трошоците за одбрана за пет проценти од БДП до 2035 година.
Според Стокхолмскиот институт за меѓународни истражувања на мирот, Америка учествуваше со 66 проценти во вкупните трошоци за одбрана на сите земји-членки на НАТО во 2024 година.
Тосиг објаснува зошто ревизијата на европскиот буџет за одбрана е неизбежна.
„Америка придонесува околу 15 проценти од заедничкиот буџет на НАТО за финансирање на седиштето на НАТО, воените команди и инфраструктурата.
„Дури и додека сојузниците ги зголемуваат трошоците за одбрана, многу повеќе би било потребно ако САД ги повлечат своите финансиски придонеси.“
Како НАТО ја зајакнува својата одбрана од Русија?
Во 2023 година, командантите на НАТО се согласија за детални планови за спротивставување на можни руски напади во Арктикот и Северниот Атлантик, во Централна Европа или во Медитеранот.
Претходната година, тие објавија планови за зголемување на бројот на војници во Европа во состојба на висока готовност од 40.000 на повеќе од 300.000.
Покрај тоа, тие ја зајакнаа одбраната на источниот дел, на границата со Русија, со осум борбени групи, кои варираат по големина и состав според воените потреби.
Еднаш на секои три години, НАТО организира „Силен бранител“, една од најголемите воени вежби, во која учествуваат 90.000 воени лица од сите 32 земји на НАТО.
Следната е планирана за 2027 година.
„Помал НАТО може да ја исполни функцијата на одвраќање на непријателот од агресија, иако би било потребно јасно водство и насока“, вели Хол.
Тој, исто така, ја нагласува потребата од подобрување на нуклеарните капацитети.
Франција и Велика Британија поседуваат нуклеарно оружје, но нивниот вкупен број е многу помал во споредба со арсеналот на Русија.
Европските земји веќе прават воени планови за одбивање на почетните напади и овозможување брза мобилизација, но Хол вели дека не е сигурен дали тоа може да се одржи на долг рок.
„Катастрофален“ распад?
Американската војска редовно спроведува билатерални и мултилатерални вежби со европските сојузници кои помагаат во развојот на тактики и подобрување на интероперабилноста (способноста на воените сили да дејствуваат заедно).
Присуството во НАТО ѝ дава на американската војска лесен пристап до многу бази во Европа.
„Без НАТО, САД би морале да потпишуваат договори за одбранбена соработка на билатерална основа за да дејствуваат во тие земји“, вели Таусиг.
Таусиг истакнува дека САД веќе имаат посебни договори со многу европски земји, но можеби ќе мора да потпишат нови договори со земји со кои немаат договор за одбранбена соработка.
Но, таа признава дека секој потег на Трамп да ги спроведе заканите за повлекување од НАТО ќе… имаат воени, како и политички последици.
„Политички гледано, раскинувањето меѓу Америка и алијансата би било катастрофално за трансатлантското единство и за одвраќањето од агресија што НАТО го претставува за Русија и другите непријатели“, предупредува Таусиг.
Покрај безбедносните гаранции, алијансата генерираше и многу добра волја за САД во Европа, вели таа.
„Не смееме да заборавиме дека единствениот пат кога Член 5 од механизмот за колективна одбрана на НАТО беше активиран беше за одбрана на Соединетите Американски Држави, главно поради кредибилитетот на Америка како сигурен сојузник на НАТО“.
Член 5 беше активиран по терористичките напади врз САД на 11 септември 2001 година.
Хол се сомнева дека Трамп би можел да ја искористи заканата за повлекување од НАТО за да изнуди отстапки во клучни области како што е Гренланд (за кој вели дека го сака од причини за национална безбедност) или трговија.
Хол додава дека секое повлекување би било лошо за двете страни.
„Тоа би го разбило повоеното прифаќање на неделивоста на евроатлантската безбедност“.
„Тоа би било објава дека европската безбедност повеќе не е во интерес на САД и дека промената во динамиката на европската безбедност не влијае на американските интереси“.