Два месеца војна со Иран: победник нема, цената ја плаќаат сите

Два месеца по почетокот на војната со Иран, борбите се суспендирани, но траен договор нема, а конфликтот сè повеќе личи на стратешки ќорсокак во кој ниту Вашингтон, ниту Техеран, ниту светската економија не можат да прикажат јасна победа. Војната што почна со американско-израелски удари врз Иран на 28 февруари не донесе брзо политичко решение, а преговорите остануваат заглавени околу Ормускиот Теснец и иранската нуклеарна програма.

Администрацијата на Доналд Трамп тврди дека воените цели биле исполнети или надминати, но клучните политички цели остануваат отворени. Иранската воена инфраструктура е сериозно ослабена од ударите, но не е постигнат конечен договор што би го затворил патот кон иранска нуклеарна програма, не е обезбедено трајно отворање на Ормускиот Теснец, ниту е запрена поддршката на Техеран за сојузнички вооружени групи во регионот.

Најголемата непосредна последица од конфликтот е енергетскиот притисок. Иран повеќе од два месеца блокира речиси целосен поморски сообраќај од Персискиот Залив, освен сопствените пратки, додека САД воведоа блокада на бродови поврзани со иранските пристаништа. Ормускиот Теснец, низ кој во мирнодопски услови минува околу една петтина од светската трговија со нафта и гас, стана главната точка на притисок врз глобалните пазари.

Иранскиот предлог за прекин на војната предвидува прво отворање на теснецот, укинување на американската блокада и гаранции дека САД и Израел нема повторно да нападнат, додека преговорите за нуклеарната програма би се воделе подоцна. Вашингтон го отфрли таквиот редослед, инсистирајќи дека нуклеарното прашање мора да биде дел од почетниот договор.

Трамп изјави дека не е задоволен од најновиот ирански предлог и дека САД имаат две опции: нова воена акција или договор. Иако рече дека повеќе би сакал договор, неговата администрација не ја исклучува можноста за продолжена блокада или обновување на воените операции доколку преговорите не донесат резултат.

Внатре во САД, војната веќе станува политички товар. Трамп тврди дека непријателствата се завршени и дека поради примирјето нема потреба од дополнително одобрение од Конгресот, но демократите го оспоруваат тоа, посочувајќи дека американски сили и натаму се распоредени во регионот, блокадата продолжува, а ризикот од нова ескалација не е отстранет.

Надворешнополитичкиот ефект е исто толку сложен. Европските сојузници се соочуваат со последиците од конфликтот без јасен пат кон деескалација, додека односите со Вашингтон се дополнително оптоварени од барањата на Трамп сојузниците да помогнат во отворањето на теснецот. Наместо кратка воена операција, конфликтот се движи кон модел на замрзната криза што може да ја задржи американската војска во регионот подолго од планираното.

За Иран, војната носи големи воени и економски загуби, но и покажува дека Техеран, дури и ослабен, има средство за глобален притисок преку Ормускиот Теснец. За САД, ризикот е дека војната нема да заврши со јасна победа, туку со поскапена енергија, нарушени сојузи и недовршено нуклеарно прашање. За светот, цената веќе се гледа во пазарите, снабдувањето и стравот дека суспендираната војна може брзо повторно да стане активен конфликт.