Балканските картели работат како мултинационални корпорации

Бројни независни мрежи соработуваат кога им одговара, а колку ги има на Балканот не може да се каже со сигурност, бидејќи тие не се фиксни структури, објаснува експерт за организиран криминал за Би-Би-Си.

Иако на Балканот има постојани меѓудржавни и меѓународни спорови, соработката никогаш не престанала во една област – во криминалот.

Криминалните групи често се класифицираат под истата кошничка – балканскиот картел, што е погоден опис, но не е единствена организација, истакнува Антонио Никасо, италијански експерт за организиран криминал.

„Зборуваме за бројни независни мрежи кои соработуваат кога им одговара, особено во случај на големи пратки дрога, но тие се во основа одделни организации.

„Криминалните групи функционираат како мултинационални корпорации. „Постојат посредници, координатори за транспорт, финансиери и локални оперативци“, објаснува тој во писмен одговор за Би-Би-Си на српски јазик.

„Балканскиот картел“ повторно доминираше на медиумската сцена по неодамнешната голема меѓународна акција кога 11 лица беа уапсени во Црна Гора, вклучувајќи го и наводно „еден од неговите водачи“.

Сепак, Европската полициска служба (ЕВРОПОЛ) не го нарекува „еден од водачите“, туку вели дека е „личност од голема важност“ за криминалната мрежа.

„Таквите луѓе и нивните организирани криминални активности претставуваат ризик за две или повеќе земји-членки на ЕУ.

„Тој може да игра клучна улога во работењето на криминална мрежа, не мора како водач, но може, на пример, да биде логистичар, финансиер или „перач на пари““, објаснува Томас Кирхбергер, портпарол на ЕВРОПОЛ, во писмен одговор до Би-Би-Си на српски јазик.

Криминалната група се состои од три или повеќе лица кои дејствуваат во одреден временски период, извршувајќи едно или повеќе тешки кривични дела со цел директно или индиректно да добијат финансиска корист, е дефиницијата на Конвенцијата на Обединетите нации против меѓународниот организиран криминал.

Членовите на криминалните мрежи поврзани со регионот на Западен Балкан потекнуваат од поранешните југословенски републики: Словенија, Хрватска, Босна и Херцеговина, Србија и Црна Гора, и се многу присутни во Латинска Америка, истакнува Кирхбергер.

„Таму, тие ја користат можноста за корупција во клучните пристаништа и бродски компании и на тој начин целосно го контролираат снабдувањето со кокаин.

„Некои од овие групи се специјализирани и/или силно вклучени во прекумерно насилство, професионални киднапирања и егзекуции, корупција, перење пари, трговија со оружје и експлозиви и фалсификувани документи“, пишува Кирхбергер во одговорот.

Војните од 1990-тите, корупцијата, економските и политичките санкции, вклученоста на службениците во нелегални активности и недостатокот на транспарентност и соработка меѓу локалните и светските институции го претворија Балканот во еден од најважните епицентри на меѓународниот организиран криминал, пишува политикологот Душан Станковиќ во својата студија „Мала црна книга“ за организираните криминални групи во Западен Балкан.

Погледнете го видеото за апсењето на осомничени членови на „балканскиот картел“ во Црна Гора

Моќ, дострел и отпорност

Највлијателните криминални групи денес работат глобално, контролираат клучни рути и центри, брзо се адаптираат по апсењата или загубите, потпирајќи се на сигурни мрежи и честопати корупција, објаснува професорот Никасо.

„Група која е добро поврзана, финансиски силна и тешко се разбива се смета за голема“, вели Никасо, кој поминал години истражувајќи ги активностите на две озлогласени италијански мафијашки организации – „Ндрангета“ и „Коза Ностра“.

Клучните играчи во трговијата со кокаин низ цела Европа се членови на криминални мрежи, кои потекнуваат од албанското говорно подрачје, кои ја контролираат испораката на дрога на улиците на многу градови и доставуваат пратки од Латинска Америка до пристаништа како Антверпен и Ротердам, истакнува Никасо.

„Широко се верува дека албанските криминални мрежи ја пополниле празнината што ја оставила таканаречената Мокро мафија, холандското криминално подземје управувано од луѓе кои потекнуваат од земјите од Магреб во Африка“, додава тој.

По падот на комунизмот, „Албанија, заедно со земјите од поранешниот Советски Сојуз, доживеа драматично зголемување на организираниот криминал“, објаснува Алесандро Форд, истражител во InsightCrime.

„Албанските криминални кланови шверцувале сè“, од хероин и оружје до цигари и луѓе, истакнува тој.

Во изминатите две децении и повеќе, Албанците воспоставиле контакти и со картели и групи за трговија со дрога во латиноамериканските земји како што се Колумбија, Еквадор, Мексико и Перу, вели Форд.

Кланот Шариќ, Беливук, Шкаљарски и Кавачки, Тито и Дино

Не е можно со сигурност да се каже колку криминални групи има на Балканот бидејќи тие не се фиксни, туку променливи структури што се развиваат, истакнува Никасо.

Србија и Црна Гора

„Балканскиот Ел Чапо“. Вака аргентинскиот портал Инфобае го опиша Дарко Шариќ во 2014 година, споредувајќи го со озлогласениот мексикански криминалец Хоакин Гузман, попознат како Ел Капо, кој отслужува доживотна казна затвор.

Откако Шариќ, кого медиумите го опишуваат како „еден од најголемите нарко-босови на Балканот“, им се предаде на српските власти во 2014 година, против него се водеа неколку судски постапки, а донесена е и една конечна пресуда.

Шариќ ги негираше сите обвиненија и моментално отслужува 15-годишна затворска казна.

Друга криминална група предводена од Вељко Беливук и Марко Миљковиќ во Србија, според обвинителството, е обвинета за седум убиства, киднапирања, трговија со дрога, силување, нелегално поседување и носење оружје.

Сите обвинети негираа вина, освен тројца осомничени членови кои претходно ги признаа злосторствата во замена за статус на сведок-соработник и полесна казна.

Постапката е сè уште во тек.

Најдолговечниот, веројатно најмоќниот клан од Балканот, чии членови шверцуваат кокаин од Јужна Америка во Европа повеќе од две децении, е „Групата Америка“, за која малку се знае дури и денес, напиша истражувачкиот портал КРИК.

Во Србија и Црна Гора, но и во други европски земји, бруталниот конфликт меѓу клановите Скаљар и Кавачки, именувани по населбите во црногорската општина Котор, оддалечена само неколку километри, трае повеќе од една деценија.

Во текот на изминатата година, во Шпанија беа уапсени неколку граѓани на Србија, членови на разни криминални групи, а запленети беа големи количини дрога, оружје и пари.

Босна и Херцеговина

Се проценува дека во оваа поранешна југословенска република дејствуваат околу пет до десет криминални групи, а кланот Тито и Дино најчесто се споменува во медиумите.

Неговиот наводен водач, Един Гачанин Тито, беше осуден во отсуство на седум години во Холандија за шверц на два и пол тони кокаин и производство на околу 400 килограми синтетичка дрога.

Во март 2025 година, тој беше уапсен во Дубаи, но според КРИК, тој сè уште не е екстрадиран на холандските власти.

Според податоците на ЕВРОПОЛ, кланот испраќал 50 тони кокаин годишно во Европа до 2020 година, купувајќи ја дрогата во Перу и други јужноамерикански земји.

„Од клучно значење е (овие криминални групи) да преживеат пореметувања – кога ќе ги уапсат водачите, организацијата се адаптира и продолжува понатаму“, истакнува професорот Никасо.

Предизвици во ерата на социјалните мрежи

Напредокот во технологијата донесе нови методи на комуникација за криминалните групи, но оние што ги гонат го следат примерот.

Апликацијата Skaj им овозможува само на испраќачот и примачот да ја прочитаат содржината на разменетите пораки, но српските безбедносни служби ја проследија оваа комуникација и со дешифрирање на содржината, ги уапсија членовите на кланот на Беливук.

„Истражителите можат да користат дигитални траги, но најсофистицираните мрежи се префрлија на шифрирани платформи и кодирани комуникации.

„Многу клучни одлуки сè уште се донесуваат офлајн, а технологијата ги зголеми влоговите за двете страни“, објаснува Никасо.

Дури и кога се вршат апсења, мрежите често се недопрени, бидејќи нарушувањето на финансиските текови е исто толку важно како и пресретнувањето на дрогата, и многу посложено, истакнува тој.

„Заплените на терен можат да спречат пратка, а следењето и демонтирањето на нелегалниот капитал бара следење на парите преку слоеви на фиктивни компании, офшор сметки и професионални посредници дизајнирани да го сокријат неговото потекло.

„Корупцијата останува главна пречка, ослабувајќи ги институциите одвнатре“, предупредува Никасо.

„Корупцијата ја попречува борбата против криминалот“

Проценка на заканата од сериозен и организиран криминал (SOCTA – Проценка на заканата од сериозен и организиран криминал) се спроведува во Србија во последните десет години како дел од процесот на пристапување кон ЕУ.

Врз основа на проценката, се донесуваат релевантни стратешки и логистички одлуки со цел подобрување на капацитетите на безбедносните и правните служби во спроведувањето на законот.

Иако е забележан напредок на балканските земји во соработка со европските агенции преку заеднички операции, корупцијата и институционалните недостатоци продолжуваат да ја попречуваат борбата против криминалот, предупредува Никасо.

Србија е на 41-то место од 44 анализирани европски земји, според извештајот за Глобалниот индекс на организиран криминал за 2025 година.

„Клучната улога во пејзажот на организираниот криминал ја играат државните актери, а корупцијата во државните институции ги олеснува нелегалните финансиски трансакции и ги штити криминалните бизниси“, велат авторите на извештајот за нивото на криминал и отпорноста кон организираниот криминал.

„Србија останува еден од главните центри за шверц на Западен Балкан, а високи владини претставници се поврзани со озлогласени личности од светот на организираниот криминал“, тврдат тие.

Само Русија, Украина и Италија се рангирани полошо од Србија, Босна и Херцеговина е на 6-то место, а Црна Гора е на 10-то место.

„За криминалните мрежи, финансиските системи се и штит и мотор: тие овозможуваат профитот да се реинвестира, пере и реинтегрира во легалната економија, што го отежнува нивното откривање и разбивање“, истакнува Никасо.

Затоа, таргетирањето на средствата е често најефикасниот, но и најзахтевниот фронт во борбата против организираниот криминал.

„Во Европа, помалку од еден процент од нелегално стекнатиот имот е конфискуван.

„Борбата продолжува, но победата е сè уште далеку“, заклучува италијанскиот експерт.