Иран воведува нови правила за бродовите низ Ормускиот Теснец

Иран воведува нови правила за бродовите што минуваат низ Ормускиот Теснец, еден од најчувствителните енергетски премини во светот, преку нов механизам со кој пловилата треба да добијат инструкции и дозвола за транзит од тело наречено Управа за Персискиот заливски теснец, во момент кога поморскиот сообраќај низ оваа рута е под силен геополитички притисок.

Според иранскиот државен медиум Press TV, бродовите што планираат да минат низ теснецот треба да добијат електронска порака од адреса поврзана со Persian Gulf Strait Authority, во која се наведуваат правилата за премин. Потоа, според истиот извештај, тие треба да се усогласат со рамката и да добијат дозвола пред да влезат во Ормускиот Теснец.

Ова е повеќе од техничка промена во поморската администрација. Ормускиот Теснец е тесната точка низ која минува огромен дел од светската енергетска трговија, па секој обид за нова контрола, дозволи или ограничувања веднаш станува прашање за цените на нафтата, осигурувањето, транспортот и безбедноста на бродовите.

Американската Енергетска информативна администрација наведува дека во 2024 година низ Ормускиот Теснец во просек минувале околу 20 милиони барели нафта дневно, што е околу 20 проценти од глобалната потрошувачка на нафтени течности. Меѓународната агенција за енергија, пак, го опишува теснецот како една од најкритичните светски енергетски точки, низ која минува околу една четвртина од светската поморска трговија со нафта.

Затоа новиот ирански механизам се чита како обид на Техеран да ја формализира контролата врз пловидбата во момент кога тензиите во регионот се високи. Anadolu пренесе дека Иран ги заострил контролите во теснецот и дека бродовите треба да следат одредени рути и да добијат овластување за транзит, додека САД имаат распоредено поморски сили за поддршка на комерцијалното пловење.

Најспорниот дел е правната основа. Gulf News, повикувајќи се на документ што го видел CNN, објави дека новата декларација бара детални податоци за сопственоста на бродот, националноста на екипажот, товарот и планот на патување пред влез во теснецот. Истиот извештај предупредува дека ваквиот пристап може да влезе во судир со принципот на слободен транзит низ меѓународни теснеци.

Според Конвенцијата на Обединетите нации за правото на морето, во теснеци што се користат за меѓународна пловидба сите бродови и авиони уживаат право на транзитен премин, кој не треба да биде попречуван. Токму затоа секоја еднострана промена што личи на систем на дозволи или условување на преминот отвора сериозни правни и дипломатски прашања.

Иран, од друга страна, го претставува механизмот како „суверен систем за управување“ и како начин да се регулира безбедноста во стратешкиот премин. Таквата формулација е важна, бидејќи Техеран не зборува само за координација на сообраќајот, туку за нова управувачка рамка во теснецот, што може да има последици и по земји што не се директно дел од конфликтот.

За бродските компании, ова создава ризик од две страни. Ако не ги почитуваат иранските правила, можат да се соочат со безбедносни закани или одбивање на премин. Ако, пак, ги прифатат, може да се најдат во правна и санкциска сива зона, особено ако новиот систем вклучува плаќања, такси или комуникација со институции што западните земји би можеле да ги третираат како спорни. Gulf News наведува дека токму ова е една од главните грижи кај превозниците и осигурителите.

Енергетската тежина на Ормускиот Теснец ја прави ситуацијата уште покомплицирана. Покрај нафтата, низ оваа рута минуваат и големи количини течен природен гас. Меѓународната агенција за енергија наведува дека во 2025 година низ теснецот поминале повеќе од 110 милијарди кубни метри LNG, а најголем дел од извозот на Катар и Обединетите Арапски Емирати зависел токму од оваа рута.

Затоа секоја блокада, дозвола, забавување или ново правило во Ормускиот Теснец не останува локален проблем. Тоа може да се прелее во повисоки цени на горивата, поскапо осигурување на танкерите, нарушени испораки кон Азија и Европа и нов притисок врз глобалните енергетски пазари.

Во суштина, Иран со новиот механизам не ја менува само процедурата за бродовите. Тој ја тестира границата меѓу безбедносна контрола, суверено толкување на поморскиот простор и меѓународното право на слободна пловидба. Во теснец низ кој минува една петтина од глобалниот енергетски пулс, таков тест никогаш не е само административен.