Skip to content
Темата за хантавирусите не треба да се претвори во нова здравствена паника, но може да отвори многу поконкретно и домашно прашање: во каква состојба се урбаната хигиена, дератизацијата, канализациските системи, депониите и контролата на глодарите во македонските градови. Токму на тоа предупреди епидемиологот Драган Даниловски, оценувајќи дека вирусот поврзан со крузерот „Хондиус“ не циркулира кај нас и дека нема ризик „да скокне“ од заразените патници во Македонија, но дека реалната лекција е многу поблиску до нашите улици, подруми, пазари, шахти и контејнери.
Институтот за јавно здравје веќе соопшти дека во Македонија нема регистрирани случаи, патници или блиски контакти поврзани со земјава, ниту индикации за ризик по јавното здравје. ИЈЗ ја следи состојбата со меѓународниот кластер поврзан со патување на крузерот MV Hondius во јужниот Атлантик и информира дека Одделението за вирусологија располага со реагенси за детекција на оваа група вируси.
Меѓународниот случај, сепак, е доволно сериозен за да го привлече вниманието на здравствените власти. Светската здравствена организација информираше за кластер на случаи поврзани со крузерот, со потврдени и сомнителни инфекции и смртни исходи, а европските здравствени власти сите патници на бродот ги третираат како високоризични контакти од претпазливост. Ризикот за пошироката јавност се оценува како низок, но случајот покажа колку брзо ретка инфекција може да стане глобална тема кога е поврзана со патници од повеќе држави.
Хантавирусите се група зоонозни вируси што циркулираат кај различни видови глодари. Луѓето најчесто се инфицираат преку вдишување честички контаминирани со урина, измет или секрети од инфицирани глодари, како и преку контакт со контаминирани површини. Пренос од човек на човек е документиран само кај одредени типови хантавируси и се смета за редок, што е клучната разлика меѓу оваа ситуација и вируси што лесно се шират меѓу луѓе.
Затоа пораката на Даниловски е важна: опасноста за Македонија во моментов не е во крузерот, туку во домашната способност редовно да се контролираат ризиците што доаѓаат од глодарите. Тоа значи чисти јавни површини, редовно празнење и миење контејнери, контрола на диви депонии, затворени подрумски простории, исправна канализациска мрежа, заштитени магацини со храна и редовна, планска дератизација. Без тие основни комунални мерки, секоја здравствена тема лесно се претвора во огледало на урбаната негрижа.
Македонија има законска рамка за ваков тип превенција. Законот за заштита на населението од заразни болести ги уредува мерките за спречување, рано откривање, спречување на ширење и сузбивање на заразните болести, како и обврските на институциите, правните и физичките лица. Дезинфекцијата, дезинсекцијата и дератизацијата се предвидени како превентивни мерки, а за дезинсекција и дератизација на населбите и нивната околина надлежни се општините и Градот Скопје, кои треба да ги изведуваат преку стручни служби.
Во пракса, дератизацијата често се спроведува сезонски, најчесто во пролет и есен. Општина Центар, на пример, годинава соопшти дека спровела пролетна дератизација во околу 2.000 шахти, како дел од мерка што се реализира двапати годишно за планско намалување на популацијата на глодари и заштита на јавното здравје. Таквите акции се важни, но нивната вредност зависи од тоа дали се редовни, стручни, покриваат ризични точки и дали се следени со контрола на резултатите.
Хантавирусот затоа ја враќа јавноста на прашање што обично се третира како комунална рутина. Дератизацијата не е само техничка услуга и не е само ставка во општинска програма. Таа е дел од јавноздравствената инфраструктура. Ако во една населба има преполни контејнери, отворени шахти, запуштени подруми, диви депонии и нерегулирани магацински простори, тогаш глодарите не се случајна појава, туку очекувана последица.
Најголемиот ризик не е во појавата на глодар сам по себе, туку во контактот меѓу глодарите, отпадот, храната и луѓето. Затоа здравствените препораки не се сведуваат само на уништување на глодари, туку и на безбедно чистење. Американскиот CDC препорачува при чистење измет или урина од глодари да се носат ракавици, површината да се натопи со средство за дезинфекција, да не се мете суво и да не се крева прашина, бидејќи токму вдишувањето контаминирани честички е главен пат на изложеност.
Тоа е особено важно за подруми, гаражи, викендички, магацини, стари објекти, пазари, училишни простории за складирање, јавни институции и места каде што храната или отпадот стојат подолго време. Во такви средини, ризикот не се решава со еднократно прскање, туку со цел систем: затворање отвори, отстранување отпад, правилно складирање храна, механичка заштита, редовна инспекција и стручно спроведена дератизација.
Во Македонија, ИЈЗ и здравствените власти испраќаат смирувачка порака за хантавирусот, но таа не треба да се чита како покана за опуштање на локалните служби. Напротив, токму кога нема непосредна закана, градовите треба да покажат дали имаат систем за превенција. Јавната хигиена не се проверува само кога ќе се појави епидемија. Таа се гледа секој ден, околу контејнерите, во подрумите на зградите, на зелените пазари, кај каналите, во училиштата, околу болниците и во населбите каде што дивите депонии стануваат постојан пејзаж.
Даниловски ја поставува темата на вистинско место. Нема потреба од сценарија налик на ковид-пандемијата, ниту од панични споредби. Но има потреба од сериозно прашање до општините: дали дератизацијата е редовна, дали се знае кои се критичните точки, дали има извештаи од терен, дали се контролираат депониите, дали јавните претпријатија реагираат навреме и дали комуналната хигиена се третира како здравствена мерка, а не само како естетика на градот.
Ова е особено важно во урбани средини каде што населението е густо, отпадот е концентриран, а канализациските и подрумските системи се стари или преоптоварени. Во такви услови, глодарите лесно наоѓаат храна, засолниште и патишта за движење. Ако локалната власт реагира само кога граѓаните ќе објават фотографии на социјални мрежи, тогаш системот веќе доцни.
Хантавирусот во Македонија засега не е здравствена закана. Но прашањето што го отвора е сосема реално: дали македонските градови се доволно чисти, редовно третирани и институционално подготвени за ризици што доаѓаат од глодари и нечисти јавни простори. Одговорот на тоа прашање нема да го даде ниту еден крузер, туку секоја општина, секоја инспекција и секое јавно претпријатие што има обврска градот да го одржува безбеден пред да стане проблем.