Skip to content
Одлуката на Доналд Трамп да го отфрли одговорот на Иран на американскиот мировен предлог веднаш се прелеа врз светските пазари. Нафтата повторно скокна, а цената на „брент“ во понеделникот накратко се искачи над 105 долари за барел, пред да се стабилизира нешто пониско. Тоа е сигнал дека светската економија повторно влегува во зона во која една политичка изјава од Вашингтон може за неколку часа да го поскапи транспортот, производството, храната и животот на граѓаните.
Трамп го оцени одговорот на Техеран како „целосно неприфатлив“, со што ги намали надежите дека дипломатскиот процес може брзо да ја смири кризата. Иранскиот предлог, како што пренесуваат меѓународните извори, бил доставен преку посредници и се однесувал на прекин на непријателствата, санкциите, контролата врз Ормускиот Теснец и дел од нуклеарните прашања. Но, наместо олеснување, пазарите добија нова неизвесност.
Во ваква криза, цената на нафтата не реагира само на тоа колку барели навистина недостигаат, туку и на стравот дека утре може да недостигаат уште повеќе. Ормускиот Теснец е една од најчувствителните енергетски точки во светот. Низ него минуваат околу 20 милиони барели дневно, односно приближно една четвртина од светската поморска трговија со нафта. Дури и краткотраен застој таму има силен ефект врз пазарите, цените и инфлациските очекувања.
Затоа скокот на нафтата не е само берзанска вест. Ако цената остане висока, ефектот брзо се пренесува врз горивата, авио-превозот, снабдувањето, земјоделството, индустријата и малопродажните цени. Европската централна банка веќе предупреди дека војната во Иран и поширокиот Блиски Исток има влијание врз цените и количествата, а растот на нафтата и гасот повторно го храни краткорочниот инфлациски притисок.
Трамп, во политичка смисла, се обидува да покаже сила. Но економскиот ефект е многу поширок од американската внатрешна политика. Кога Вашингтон испраќа порака дека договорот е далеку, трговците веднаш пресметуваат ризик од нови прекини, поскапи осигурувања за танкери, подолги рути, нервоза кај увозниците и нов притисок врз земјите што зависат од увозна енергија.
Најголемиот проблем е што светот веќе не реагира на изолирани кризи, туку на наталожена нестабилност. Енергетските пазари сè уште се под притисок од војни, санкции, пренасочени рути, геополитички блокади и нарушена доверба во снабдувањето. Во таков амбиент, секое заострување околу Иран не останува регионална вест, туку веднаш станува глобален економски удар.
За Европа, тоа значи нов ризик во момент кога инфлацијата едвај се држи под контрола, а индустријата веќе работи со повисоки трошоци. За малите економии како Македонија, ефектот доаѓа индиректно, но брзо: преку цената на горивата, транспортот, увозните производи и можниот нов притисок врз домашните цени. Кога нафтата оди нагоре, малите пазари ретко имаат простор да се заштитат.
Токму затоа тезата дека Трамп „си игра“ со светската економија не е само политичка квалификација. Таа ја опишува реалноста во која американската политика кон Иран повторно станува фактор што ја диктира цената на барелот, ги вознемирува пазарите и ја враќа инфлацијата како закана. Дипломатската криза може да се води во Вашингтон, Техеран или преку посредници, но сметката потоа стигнува до бензинските пумпи, транспортните компании, фабриките и домаќинствата.
Ако нема брз дипломатски излез, нафтата може да остане висока и нестабилна. Тоа е најлошата комбинација за светската економија: скапа енергија, неизвесни рути и политички лидери што преговараат преку закани. Во таков пазар, секоја нова изјава од Трамп може да вреди неколку долари повеќе за барел, а секој долар на крај завршува во цените што ги плаќаат граѓаните.