Некои напади врз новинарите во Србија се обиди за убиства

Генералната секретарка на Независното здружение на новинари на Србија (NUNS), Тамара Филиповиќ Стевановиќ, оцени дека механизмите што треба да спречат напади, да ги заштитат новинарите, да ги истражат заканите и да обезбедат одговорност се распаднале во Србија.

„Како се распадна системот? Верувам дека токму ова прашање најдобро илустрира каде е Србија денес кога станува збор за безбедноста на новинарите. Бидејќи она што го гледаме не се изолирани инциденти. Не станува збор за привремено влошување на ситуацијата“, рече Филиповиќ Стевановиќ на дводневната конференција на ОБСЕ „Зајакнување на новинарството како јавно добро“, како што објави NUNS во соопштение.

Таа додаде дека Србија официјално ја презеде титулата најнебезбедна земја за работата на новинарите на Балканот според најновиот Индекс на безбедност на новинарите за 2025 година и со тоа „трајно се позиционираше во исклучително негативна област, а загрижувачките трендови продолжија и во тековната година“.

Филиповиќ Стевановиќ изјави дека бројот на закани по безбедноста на новинарите се зголемува од година во година, па со 131 регистриран случај во 2024 година, бројот на инциденти во 2025 година скокна на 313 – што вклучува 113 физички напади и 124 закани со смрт.

„Дека ситуацијата е дополнително радикализирана се потврдува со фактот дека само во првите четири месеци од 2026 година се регистрирани 118 инциденти, меѓу кои 38 биле вистински напади“, изјави таа.

Според неа, зад тие бројки се кријат неколку шеми, а прво изјави дека насилството ескалирало и станало пофизичко, подиректно и појавно, а особено загрижувачки момент се случил на денот на локалните избори на крајот на март оваа година.

„На тој ден, нивото на насилство врз новинарите било без преседан. Сепак, речиси два месеци подоцна, во шесте најсериозни случаи на физички напади врз новинари – вклучувајќи напади кои, според сведоштвата на новинарите кои ги преживеале, можат да се опишат како обиди за убиства – сторителите сè уште не се идентификувани“, рече Филиповиќ Стевановиќ.

Како друг образец, таа наведе дека полицијата сè повеќе станува извор на опасност за новинарите, наместо извор на заштита, и стана „еден од клучните извори на ризик за новинарите во Србија“.

Третиот образец е дека нападите не започнуваат на улица, туку во јавната сфера, и четврто, дека правните притисоци, како што се тужбите SLAPP, остануваат сериозна алатка за замолчување на новинарите.

„А неказнивоста е, всушност, клучниот збор. Минатата година, и покрај најголемиот број евидентирани случаи од почетокот на систематското следење, беа изречени само три пресуди за напади врз новинари. Во исто време, многу случаи останаа во фаза на собирање докази, додека околу 30 кривични пријави беа отфрлени“, рече генералниот секретар на NUNS.

Како што оцени таа, кога новинарите гледаат дека напаѓачите не се казнуваат, дека заканите се нормализираат и дека институциите реагираат бавно или селективно, резултатот е предвидлив: „страв, самоцензура и длабока недоверба во системот“.

„Значи, кога прашуваме како системот се распадна, одговорите се следниве: Се распадна кога јавните службеници почнаа да ги таргетираат новинарите, наместо да ги заштитат. Се распадна кога полицијата почна да претставува закана, наместо гаранција за безбедност. Се распадна кога обвинителите отворија случаи, но правдата не следеше. Се распадна кога кампањите за клевета станаа нормални. И се распадна кога неказнивоста стана очекувана“, додаде таа.