Ципрас се враќа, а со него и прашањето за Преспа

Алексис Ципрас не формира нова партија само за да се врати во грчката политика. Тој се враќа затоа што грчката опозиција е распарчена, СИРИЗА повеќе не е силата што тој ја изгради, ПАСОК не успеа да се наметне како убедлива алтернатива, а власта на Кирјакос Мицотакис, иако сè уште водечка, се соочува со замор, корупциски афери, социјален притисок и длабока недоверба по железничката трагедија во Темпи.
Анализира: Леон БАКРАЧЕСКИ

Новата партија ЕЛАС, односно „Грчка левичарска коалиција“, е обид на поранешниот премиер да го собере она што остана распрснато меѓу старата СИРИЗА, центарлевицата, зелените, незадоволните млади гласачи и граѓаните погодени од трошоците за живот. Ципрас ја претстави партијата на 26 мај во Атина, со порака дека Грција се соочува со институционално и социјално назадување и дека е потребна нова политичка сила што ќе ја врати довербата во демократијата, јавните институции и социјалната држава.

Ципрас е најконтроверзната фигура на современата грчка левица. Во 2015 година дојде на власт како симбол на отпорот кон мерките за штедење, влезе во судир со европските кредитори, ја доведе Грција до работ на излез од еврозоната, а потоа го прифати спасувачкиот пакет и мерките што претходно ги оспоруваше. За неговите поддржувачи, тоа беше тешка, но неопходна државничка одлука; за критичарите, политичка капитулација. Таа двојност ќе го следи и во новиот проект.

Но Ципрас има и едно наследство што го издвојува од речиси сите други грчки лидери во последните три децении: Преспанскиот договор. Заедно со Зоран Заев, тој ја донесе најтешката политичка одлука во односите меѓу Атина и Скопје, ја затвори 27-годишната блокада околу името и го отвори патот Македонија да стане членка на НАТО. Европската Унија тогаш го оцени договорот како историски чин на политичка храброст и одговорност.

Токму затоа неговото враќање е важно и за Македонија. Не затоа што ЕЛАС веднаш ќе ја смени грчката политика кон Скопје, туку затоа што Ципрас е единствениот голем грчки политичар кој Преспа може да ја брани како сопствен политички капитал, а не како наметнат компромис. Во грчката политика, каде што договорот сè уште носи изборен ризик, тоа не е мала разлика.

Мицотакис го прифати договорот како меѓународна обврска, но никогаш не го претвори во активна политика на зближување. Напротив, Атина во изминатите години остана претпазлива, а по изјавите и потезите од Скопје околу употребата на името повторно ја заостри позицијата.

Грчкиот премиер јавно предупреди дека Грција нема да ги ратификува трите меморандуми поврзани со соработката и европскиот пат на Македонија додека не биде уверена дека сите одредби од Преспанскиот договор целосно се почитуваат.

Затоа евентуалното засилување на Ципрас не би значело укинување на грчките услови. Напротив, и тој би барал почитување на Преспа, затоа што договорот е негов политички печат. Разликата е во тонот и во политичката рамка. Кај Мицотакис, Преспа често функционира како инструмент за притисок и внатрешна политичка дистанца од договорот.

Кај Ципрас, Преспа би можела повторно да биде претставена како модел за регионално помирување, европска интеграција и практична соработка.

За Македонија, тоа отвора можност, но не и гаранција. Доколку ЕЛАС стане сериозен фактор, Атина би можела да добие посилен глас што ќе ја турка логиката на договорот напред: повеќе економска соработка, инфраструктурно поврзување, енергетски проекти, културна размена и помалку националистички театри околу секоја формулација. Но тоа ќе важи само ако и Скопје не ѝ дава аргументи на грчката десница дека договорот се релативизира.

Ципрас ја формираше новата партија и затоа што грчката левица по неговото заминување практично се распадна на фракции, амбиции и внатрешни пресметки. По поразите од Нова демократија во 2019 и 2023 година, тој се повлече од лидерската позиција во СИРИЗА, а потоа се откажа и од пратеничкиот мандат. Новата партија сега треба да му овозможи враќање без товарот на старата партиска структура.

Првите анкети покажуваат дека тој не се враќа без политичка основа. Според истражување објавено неделава, Нова демократија и натаму води со 26,1 проценти, но новата партија на Ципрас е на второ место со 12,8 проценти, пред ПАСОК и пред новата партија на Марија Каристијану, мајката на жртва од железничката несреќа во Темпи.

Тоа не значи дека Ципрас утре може да го победи Мицотакис, но значи дека може да го преуреди опозицискиот простор пред изборите во 2027 година.

Најголемиот предизвик за него ќе биде кредибилитетот. Ципрас не е ново лице, туку поранешен премиер со тешко наследство. Затоа ЕЛАС ќе мора да докаже дека не е само нова етикета за стар политички проект, туку сериозен обид за реконструкција на левицата со јасна програма за економија, работа, домување, корупција, институции и надворешна политика.

Во односите меѓу Македонија и Грција, враќањето на Ципрас може да има три ефекти. Првиот е симболички: Преспа повторно ќе добие силен политички бранител во Атина. Вториот е дипломатски: доколку ЕЛАС расте, Мицотакис ќе мора повнимателно да ја балансира политиката кон Скопје, за да не изгледа дека ја држи Македонија во блокада само од партиска калкулација.

Третиот е регионален: Ципрас може повторно да ја отвори идејата дека Балканот не мора да биде простор на блокади, туку на договори што носат европска перспектива.

Но најважната порака за Скопје е трезвена. Никој во Атина, ниту Ципрас, нема да ја води македонската европска агенда наместо Македонија. Ако Преспа се почитува доследно, враќањето на Ципрас може да биде шанса за подобра клима.

Ако договорот повторно стане предмет на домашни политички игри, тогаш и најпријателската грчка влада ќе има ограничен простор за маневар.

Ципрас се враќа во грчката политика како човек што еднаш веќе плати висока цена за компромис со реалноста. Сега се обидува да докаже дека може да ја претвори таа цена во втор политички живот.

За Македонија, тоа не е споредна вест од Атина, туку потсетник дека односите со Грција не зависат само од дипломатските ноти, туку и од тоа кој во грчката политика има сила да ја брани идејата дека договорите вредат повеќе од националистичката удобност.