Skip to content
Европската Унија разгледува план со кој идните земји-членки би можеле привремено да останат без право на вето за одлуки што сега се носат со едногласност, меѓу кои и делови од надворешната политика и даночните прашања. Идејата, според објавените информации, е новите членки да не можат веднаш по пристапувањето да блокираат клучни одлуки на блокот.
Предлогот доаѓа во момент кога Брисел повторно се обидува да го забрза проширувањето, но истовремено се соочува со страв дека Унијата со повеќе од 30 членки би можела да стане уште понефункционална доколку секоја земја задржи целосна можност за блокада на чувствителни одлуки. Сегашните правила во Советот на ЕУ предвидуваат дека за одредени чувствителни прашања е потребна едногласност, што во практика значи дека секоја членка има право на вето.
Првиот тест за таков модел би можела да биде Црна Гора, која е најнапредната земја-кандидат и се надева на членство до 2028 година. Европската Унија веќе го отвори процесот за подготовка на пристапниот договор со Подгорица, што се смета за важен сигнал дека проширувањето повторно се движи кон конкретна политичка фаза.
Според најавите, ограничувањето на ветото би било временски ограничено и би се вградувало во пристапните договори на новите членки. Токму тој дел е најчувствителен, бидејќи отвора правно и политичко прашање дали новите земји би биле третирани како рамноправни членки или како земји со одложени права. Затоа и во Брисел се инсистира дека евентуалниот модел би морал да биде прецизно ограничен, за да не создаде впечаток на членство од втор ред.
За Северна Македонија оваа дебата има посебно значење, но не носи автоматско решение за актуелната блокада. Земјата веќе ја одржа првата меѓувладина конференција со ЕУ во јули 2022 година, а скрининг-процесот беше завршен во декември 2023 година. Сепак, отворањето на првиот кластер останува врзано со уставните измени и со условите што произлегоа од спорот со Бугарија.
Клучната разлика е во тоа што новиот предлог се однесува на правата на идните членки откако ќе влезат во ЕУ, а не на правото на сегашните членки да блокираат земји-кандидати за време на преговорите. Тоа значи дека, дури и ако ваков модел биде прифатен, Македонија и понатаму би зависела од политичките одлуки на сегашните 27 членки во секоја фаза од пристапниот процес.
Сепак, дебатата покажува дека во ЕУ расте свеста дека правилото на едногласност станува системски проблем. Во изминатите години, ветото се користеше не само како инструмент за заштита на национални интереси, туку и како средство за внатрешнополитички притисок, билатерални спорови и блокирање на надворешнополитички одлуки. Затоа, планот за ограничување на ветото кај идните членки е дел од пошироката расправа за тоа како Унијата да се проширува, а да не стане институционално парализирана.
Ако предлогот се претвори во конкретно правило, тој може да ја промени логиката на идните проширувања. За земјите од Западен Балкан тоа би значело побрз политички пат кон членство, но со можност дел од правата да бидат активирани постепено. За ЕУ, пак, тоа би било обид да се најде компромис меѓу геополитичката потреба за проширување и стравот дека новите членки би можеле веднаш да станат нови центри на блокада.
