250 години од независноста на Соединетите Американски Држави

На 4 јули 1776 година, Континенталниот конгрес во Филаделфија ја усвои Декларацијата за независност, повеќе од една година по почетокот на вооружената револуција против британската власт на 19 април 1775 година. Најголемиот дел од текстот го напишал тогаш 33-годишниот Томас Џеферсон, а документот бил потпишан четири недели подоцна, на 2 август 1776 година, во Државната куќа на Пенсилванија, подоцна преименувана во Сала на независноста.
*Ласло Андор

Американската Декларација за независност стана инспирација за бројни движења за независност низ светот. Еден од оригиналните примероци на документот денес се чува во Националниот архив на Соединетите Американски Држави во Вашингтон.

Односот на силите меѓу Велика Британија и нејзините колонии значително се промени по Седумгодишната војна, која траеше од 1756 до 1763 година. Ставовите и интересите почнаа да се разидуваат околу даночната политика, но и околу пошироките стратешки прашања.

Незадоволството на колонистите се изразуваше на различни начини, а кулминираше со Бостонската чајанка во декември 1773 година. „Нема оданочување без политичко претставување“ остана запаметено како едно од главните мота на движењето, кое во почетокот бараше политичко признавање, а подоцна целосна независност.

Меѓу европските држави, Франција особено ја искористи растечката поделба меѓу Британија и бунтовничките колонии и активно ја поддржуваше американската војна за независност. Сто години подоцна, Франција им ја подари на Соединетите Американски Држави Статуата на слободата.

Интелектуалните корени на Декларацијата за независност се наоѓаат во западноевропското просветителство. Врз неа особено силно влијаела идејата на Џон Лок за општествениот договор.

Потписниците се обврзале на принципот дека луѓето имаат „одредени неотуѓиви права“ и дека владите ги добиваат своите легитимни овластувања од согласноста на оние со кои управуваат.

„Живот, слобода и стремеж кон среќа“ стана препознатлива тријада по Американската револуција, слично како што „Слобода, еднаквост, братство“ стана главното мото на Француската револуција од 1789 година.

Учењето дека сите луѓе се раѓаат еднакви било од централно значење за Американската револуција во моментот кога таа почнала директно да го оспорува владеењето на британскиот крал.

Книгата „Здрав разум“ на Томас Пејн, објавена на 10 јануари 1776 година, помогнала да се разгори расположението против британската монархија и да се засили поддршката за независност.

Додека Пејн, роден во Англија, уживал голема популарност меѓу народот, а Џеферсон мошне успешно ги преточил емоциите на времето во политички текст, Континенталниот конгрес бил место на компромиси.

За да се обезбеди поддршката од сите јужни држави, од нацртот на Декларацијата за независност бил отстранет делот во кој се осудувала трговијата со робови.

Уставот на Соединетите Американски Држави бил усвоен 12 години по Декларацијата за независност, на 21 јуни 1788 година. Бидејќи првенствено бил насочен кон создавање силна федерација, а помалку кон гарантирање на демократските права, една година подоцна бил дополнет со Повелбата за правата.

Станува збор за првите десет амандмани на Уставот, подготвени од Џејмс Медисон. Нивната цел била да одговорат на барањата за писмени гаранции на слободите, да ја ограничат моќта на федералната власт и да ги заштитат индивидуалните права.

Американскиот Устав не обезбедил еднаквост за сите, ниту заштита на домородното население во Северна Америка. Биле потребни уште осум децении за укинување на ропството, а потоа уште еден век за расната сегрегација да биде забранета со закон.

Истакнатиот федералистички автор Александар Хамилтон е широко признаен како еден од главните архитекти на економската сила на Соединетите Американски Држави.

Како прв секретар за финансии, тој обезбедил политичката унија веднаш да биде поткрепена и со фискална унија, преку заеднички овластувања за оданочување и создавање федерален долг.

Хамилтон може да се смета и за еден од основоположниците на активната трговска и индустриска политика, неопходна за развојот на домашното производство во текот на следниот век.

Соединетите Американски Држави како монетарна унија подоцна се зацврстиле со прифаќањето на златниот стандард, неофицијално во 1873, а официјално во 1900 година, како и со формирањето на Федералните резерви во 1913 година.

Дополнителна фискална сила била создадена за време на „Новиот договор“ на претседателот Френклин Делано Рузвелт.

Одбележувањето на 250-годишнината е засенето од себичноста и екстравагантноста на Доналд Трамп. Според истрага на американскиот Конгрес, јубилејот бил искористен за збогатување политички сојузници, промовирање христијанска националистичка идеологија и собирање податоци за гласачите.

Сепак, годишнината од Декларацијата за независност останува можност да се преиспитаат создавањето на Соединетите Американски Држави и идеите на различните основачи на државата, заедно со нивните слабости, противречности и несовршености.

Јубилејот потсетува и на тесната поврзаност меѓу историјата на Западна Европа и Северна Америка.

*Ласло Андор е унгарски економист, поранешен еврокомесар за вработување, социјални прашања и инклузија во Европската комисија од 2010 до 2014 година, а денес е генерален секретар на Фондацијата за европски прогресивни студии (FEPS)